دبیربد

دبیربد. [ دَ ب َ ] ( اِ مرکب ) رئیس دبیران. منشی باشی. منشی الممالک. رئیس دیوان رسالت. رئیس کتاب. رئیس دارالانشاء. رئیس منشیان. بگفته کریستن سن رئیس طبقه نویسندگان و دبیران بروزگار ساسانیان ایران دبیربد یا دبیران مهشت نامیده میشدو در زمره مقربان پادشاه بروزگار ساسانیان گاه نام او ذکر شده است و گاه شاه او را به مأموریتهای سیاسی نیز می فرستاده است. ( ایران در زمان ساسانیان ص 119 و 155 ). مسعودی در کتاب التنبیه و الاشراف آرد: از مراتب و طبقات فرس پنج مرتبه مهمتر بوده است و آنان واسطه بوده اند میان پادشاه و رعیت: اول موبدان موبد؛ قاضی القضاة. دوم وزیر؛ ( بزرگفرمذار ). سوم اسپهبد؛ امیرالامراء. چهارم دبیربد؛ رئیس کتاب. پنجم هوتخشه بد؛، رئیس صاحبان صنایع دستی و کشاورزان و سوداگران. ( التنبیه و الاشراف از امثال و حکم دهخدا ج 3 ص 1669 ). جاحظ در کتاب التاج گوید: چون اندوه حوادث مهم و شغل دل شاه را فرومی گرفت از خوان رنگینی بسفره مختصر اکتفا می کرد و سه تن را با خود بخوان می نشاند: موبدان موبد، دبیربد و اسواران سالار. ( کتاب التاج ص 173 ). خوارزمی دبیران دولتی را در عهد ساسانیان چنین می شمارد: داد دبیر ( دبیر عدلیه )، شهرآمار دبیر ( دبیر عواید دولت شاهنشاهی )، کذگ آمار دبیر ( دبیر عایدات دربار سلطنتی )، گنج آمار دبیر ( دبیر خزانه )، آخورآمار دبیر ( دبیر اصطبل شاهی ). آتش آمار دبیر ( دبیر عایدات آتشکده ها )؛ روانگان دبیر ( دبیر امور خیریه ). و نیز یکنفر دبیر امور عرب هم در دربار شاهنشاهی ایران بود که سمت مترجمی هم داشت و مزد و حقوق او را اعراب حیره به جنس می پرداختند. ( ایران در زمان ساسانیان چ 2 ص 155 ).

💡 دبیربد پس از شاهنشاه نخستین کسی بود که می‌توانست نطق نوروز را بخواند. افزون بر دبیربد، موبد موبدان و هیربد هیربدان نیز در دادخواست‌های عمومی حضور داشتند. همچنین گفته می‌شود که شاه در مواردی ظریف قلمداد می‌شد که فقط با سه نفر از اطرافیان خود ملاقات می‌کرد، موبد موبدان، دبیربد و رئیس سواره نظام. دبیربدها همواره گرامی‌ترین، خردمندترین و هوشیارترین کسان دربار بودند.

💡 در دوره ساسانیان شغل دبیری در خاندان‌ها موروثی بود و پادشاهان، دبیران خود و مخصوصاً دبیران بزرگ را از میان کسانی برمی‌گزیدند که پدربرپدر دبیر بودند. رئیس دبیران را «دبیران‌مهشت» یا «ایران دبیربد» می‌نامیدند. دبیران مسئول امر منشی‌گری و تحریر و تهیه اسناد بودند. افراد زیادی در این پیشه فعالیت می‌کردند. دبیربد از ملازمان شاهنشاه بود و گاهی نیز به عنوان سفیر گمارده می‌شد.