شهر مقدس مشهد، به عنوان یکی از مهمترین کانونهای مذهبی جهان اسلام، مأمن بقاع متبرکه و زیارتگاههای بیشماری است که در صدر آنها، آستان منور و ملکوتی حضرت علی بن موسی الرضا جای دارد. این حرم مطهر، عظیمترین و باشکوهترین مجموعه مذهبی ایران محسوب میشود و سالانه میلیونها مسلمان از سراسر کشور و دیگر کشورهای اسلامی را به منظور زیارت تربت پاک آن امام همام، به این شهر رهسپار میسازد. علاوه بر این، اماکن زیارتی شاخص دیگری چون آرامگاه خواجه ربیع، آرامگاه خواجه اباصلت، آرامگاه خواجه مراد، مقبره پیرپالاندوز و گنبد خشتی، بر غنای معنوی این کلانشهر افزودهاند.
تاریخچه شکلگیری این مجموعه عظیم به دوران حکومت عباسیان بازمیگردد. در ابتدا، حمید بن قحطبه طایی، فرمانده نظامی منصوب از سوی منصور و مهدی عباسی، باغی گسترده میان روستاهای سناباد و نوغان بنا نهاد و کاخی مجلل در آن احداث کرد که تا اوایل قرن چهارم هجری پا بر جا بود. هارونالرشید، خلیفه عباسی، که برای سرکوب شورشها به توس آمده بود، در همین باغ اقامت گزید، اما به دلیل بیماری در سال ۱۹۳ هجری درگذشت و در همانجا به خاک سپرده شد. متعاقباً، پسرش بر مزار وی بقعههایی بنا کرد. در سال ۲۰۳ هجری، با شهادت حضرت امام رضا به دستور مأمون، پیکر مطهر ایشان در کنار قبر پدرش هارون به خاک سپرده شد و از آن زمان، مرقد منور ایشان به زیارتگاهی جهانی برای شیفتگان اهل بیت (ع) تبدیل گردید.
به تدریج، گسترش و آبادانی اطراف این بقعه متبرکه، موجب ضمیمه شدن آبادیهای سناباد و نوغان به کالبد شهری شد و این شهر به نام مشهدالرضا به معنای مکان شهادت امام رضا شهرت یافت که در گذر زمان به مشهد تقلیل یافت. امروزه، مشهد نه تنها اولین و بزرگترین کلانشهر مذهبی ایران است، بلکه پس از مکه مکرمه، به عنوان دومین کلانشهر مذهبی جهان و پس از تهران، دومین کلانشهر پرتراکم ایران شناخته میشود و جایگاه ویژهای در جغرافیای فرهنگی و دینی منطقه دارد.
