«بطاق خانه بودن چشم» تعبیری کنایی در زبان فارسی است که به حالتی ویژه در واپسین لحظات زندگی انسان اشاره دارد. این عبارت زمانی به کار میرود که فرد در آستانه مرگ قرار گرفته و توان حرکت و واکنش خود را از دست داده باشد. در این حالت، نگاه انسان ثابت میشود و چشمها معمولاً به سوی سقف یا نقطهای بالا خیره میماند. این خیره شدن نشانه ضعف جسمانی و جدا شدن تدریجی از دنیای پیرامون دانسته میشود. از نظر معنایی، این تعبیر بیشتر جنبه تصویری و توصیفی دارد و وضعیت ناتوانی کامل را نشان میدهد. در زبان ادبی، «بطاق خانه بودن چشم» نمادی از لحظه پایانی حیات و خاموش شدن تدریجی نیروهای بدن است. این ترکیب نشان میدهد که انسان دیگر ارتباط فعالی با محیط ندارد و تنها نگاهش باقی مانده است. کاربرد آن بیشتر در متون کهن و نثرهای توصیفی دیده میشود و در گفتار امروز کمتر رایج است. از دید دستوری، این عبارت یک مصدر مرکب است که حالت و وضعیت خاصی را بیان میکند.
بطاق خانه بودن
لغت نامه دهخدا
بطاق خانه بودن چشم. [ ب ِ ق ِ ن َ / ن ِدَ ن ِ چ َ / چ ِ ] ( مص مرکب ) عبارت از آن حالت که آدمی مشرف بر مرگ شود و چشم بر طاق دیوار خانه دوزد یا روی بسوی آسمان چشم باز کند. ( آنندراج ):
بطاق خانه از آن چشم باشدم دم نزع
که طاق خانه من چشم بر سرای تو بست.رکنای مسیح ( از آنندراج ).و رجوع به چشم بطاق افتادن ( ذیل طاق ) شود.