«قاضی منشی» همان «ابوالفضل جمالالدین محمد بن مکرّم رویفعی انصاری»، مشهور به «ابن منظور» است؛ لغوی و ادیب بزرگ قرن هفتم و نویسنده کتاب مشهور لسان العرب. علت اینکه او را «قاضی منشی» نامیدهاند این است که او مدتی کاتب دیوان انشاء در مصر بود و سپس قضاوت را در طرابلس غرب بر عهده گرفت. از این رو در میان اهل علم و تاریخ با این لقب شناخته شده است.
ابن منظور در محرم سال ۶۳۰ قمری به دنیا آمد. هرچند برخی منابع، زادگاه او را تونس یا طرابلس دانستهاند، اما گزارش قویتر قول کسانی است که او را مصری میدانند. وی از خانوادهای علمی و نجیب بود و نسب خود را با هفده واسطه به رویفع بن ثابت انصاری، صحابی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، میرساند. به همین سبب، او را «انصاری» و چون خاندانش از آفریقا به مصر آمده بودند «افریقی» نیز گفتهاند.
ابن منظور شخصیتی ادیب، لغوی و کتابشناس بود. بیشترین سالهای زندگی خود را در دیوان انشاء گذراند و در نوشتن و تنظیم مکاتبات رسمی مهارت فراوان داشت. پس از آن، در طرابلس به مقام قضاوت رسید. او حافظهای نیرومند و قلمی روان داشت و به گفته صفدی، تقریباً هیچ کتاب بزرگ ادبی را نمیتوان یافت که ابن منظور آن را مختصر نکرده باشد. فرزندش قطبالدین میگوید که او پس از وفات، «پانصد جلد» کتاب به خط خویش باقی گذاشت. این حجم عظیم نوشتهها سبب شد که در سالهای پایانی عمر بینایی خود را از دست دهد.
درباره مذهب او نیز گفته شده است که برخی او را فقیه شافعی دانستهاند، اما گروهی دیگر، از جمله سيوطی و ابن شاكر و آقا بزرگ تهرانی، او را از شیعیان معتدل شمردهاند. استناد آنان به توضیحات ابن منظور در واژههای «وصی» و «ولی» در لسان العرب است، آنجا که با احترام و اعتقاد، مقام امیرالمؤمنین علی علیهالسلام را بیان میکند. روشن است که به دلیل موقعیت اداری و حکومتیاش، اظهار علنی این اعتقاد برای او ممکن نبوده است.
مهمترین و ماندگارترین اثر او لسان العرب است؛ فرهنگ لغت بزرگ و جامعی که از منابع اصلی زبان عربی به شمار میآید و تاکنون نیز مرجع پژوهشگران و ادیبان است. این اثر نخستین بار در چاپخانه بولاق و سپس در چاپهای متعدد در جهان اسلام منتشر شده و همچنان جایگاه خود را حفظ کرده است. افزون بر آن، او کتابهای بسیاری در زمینه ادب و تاریخ را مختصر کرده، مانند مختار الأغاني، مختصر تاریخ دمشق، مختصر کتاب الحيوان جاحظ و آثار دیگر.
سرانجام ابن منظور پس از عمری تلاش در خدمت به دانش، فرهنگ و زبان عربی، در ماه شعبان سال ۷۱۱ قمری در مصر درگذشت و در ناحیه قرافه نزدیک قاهره به خاک سپرده شد.
