برهان اولی

[ویکی فقه] برهان اولی یکی از اصطلاحات به کار رفته در علم منطق بوده و به معنای برهان اثبات کننده بی واسطه مطلوب است.
برهانی که بر یک چیز اقامه می شود گاهی اولاً و بالذات همان چیز را اثبات می کند و گاهی غیر مستقیم آن را ثابت می کند؛ یعنی در واقع چیزی را اثبات می کند که اعم از مطلوب است و مطلوب، از آن لحاظ ثابت شده تلقی می شود که اعمّ آن اثبات شده است. قسم اول را برهان اوّلی گفته اند و قسم دوم برهان ثانوی است؛ مثلاً اقامه برهان برای اینکه مجموع زوایای مثلث برابر ۱۸۰ درجه است اولاً و بالذات این حکم را برای مطلق مثلث و نه یک قسم خاص، ثابت می کند و اگر برای متساوی الاضلاع هم ثابت می شود از این لحاظ است که نوعی از مثلث است؛ بنابراین برهان ثابت کننده این حکم نسبت به مطلق مثلث، برهان اوّلی است و نسبت به هر یک از انواع مثلث، برهان ثانوی است.
دیدگاه خواجه طوسی
خواجه نصیرالدین در بیان فرق بین قضیه اولی و قضیه ای که حملش اولی است و قضیه ای که برهانش اوّلی است می گوید: اول (قضیه اوّلی) آن است که میان موضوع و محمول اوسطی نباشد و قضیه به نفس خود بیّن باشد. دوم (قضیه ای که حمل آن اولی است) قضیه ای است که محمول آن بر عام تر از موضوع حمل نشود، اما ممکن است میان هردو واسطه های زیادی باشد، ولی اوسط حتماً مساوی اصغر خواهد بود، هرچند ممکن است مساوی اکبر نیز باشد و آن در فرضی است که اعراض مساوی باشند. سوم (قضیه ای که برهانش اولی است) قضیه ای است که برهان اولاً و بالذات برای آن باشد مانند برهانی که برای بیان حال زوایای مثلث به کار رود، نسبت به مطلق مثلث، زیرا همان برهان برای انواع مثلث -که جزئیات اصغرند- ثانی و بالعرض است. بنابراین برهان حقیقی نسبت به هر مطلوبی آن است که اولی باشد، در این صورت هرگاه اوسط، عام تر از اصغر باشد برهان، اولی است، ولی نتیجه غیر اولی است، زیرا حمل اکبر بر اصغر -در این فرض- اولی نخواهد بود، اما اگر اوسط مساوی اصغر باشد، هم برهان اولی است و هم نتیجه قضیه اولی خواهد بود.
مستندات مقاله
در تنظیم این مقاله از منابع ذیل استفاده شده است: • خواجه نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، اساس الاقتباس.
...