ضمان عقدی، نوعی تعهد قراردادی است که طی آن، مسئولیت پرداخت دِین از ذمّهی مضمونعنه به ذمّهی ضامن منتقل میشود. وجه تسمیهی آن به عقدی، نیازمند تشکیل عقد با ایجاب و قبول است؛ به این ترتیب که ایجاب از سوی ضامن و قبول از جانب مضمونله (طلبکار) صورت میپذیرد. در این عقد، مضمونعنه شخصی بیگانه تلقی میشود و حتی رضایت او نیز شرط صحت عقد ضمان نیست. این مفاد بهوضوح در مواد ۶۸۴ و ۶۸۵ قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران تصریح شده است.
در ضمان عقدی، تکلیف به پرداخت مال، امری اختیاری و مبتنی بر ارادهی شخص متعهد است. ضامن با اراده و اختیار خود، مسئولیت پرداخت دِین را میپذیرد و این تعهد، اثر مستقیم و بیواسطهی عقد محسوب میشود. این تعهد یا مستقیماً از عقد ضمان ناشی میشود که نمونهی بارز آن مادهی ۶۸۴ قانون مدنی است، یا به تبع عقد حواله ایجاد میگردد که در مادهی ۷۲۴ همان قانون مورد اشاره قرار گرفته است.
تفاوت بنیادین عقد ضمان با عقد حواله در وضعیت ذمّهی متعهد نسبت به مدیون اصلی است. در عقد ضمان، بهطور معمول ذمّهی ضامن در برابر مضمونعنه بریالذمه است و هیچ دِینی به او ندارد. در مقابل، در عقد حواله، ذمّهی محالعلیه در برابر محیل از پیش مشغول و مدیون است. بااینحال، اگر محالعلیه فاقد چنین دِینی باشد، با قبول حواله، در حکم ضامن قرار گرفته و تعهدی مشابه ضمان را بر عهده میگیرد.
