استقصا

۱. کوشش، تفحص، و تحقیق کردن در امری.
۲. کوشش تمام کردن در مسئله ای و به نهایت آن رسیدن، بررسی دقیق کردن و امری را به آخر رساندن.

( مصدر ) ۱ - جهد تمام کردن کوشش تمام کردن سعی و کوشش بسیار کردن. ۲ - طلب نهایت چیزی را کردن. ۳ - بنهایت رسیدن بر رسیدن پی جویی کردن. ۴ - ( اسم ) پی جویی تفحص. ۵ - سختگیری در محاسبه دقت بسیار در حساب چیزی.

[ویکی فقه] استقصا به بیان مطلب به طور مفصل، با ذکر اوصاف و عوارض و لوازم آن اطلاق می شود.
«استقصا» از اقسام «اطناب به زیادت» و یکی از انواع اسلوب بدیعی قرآن است. «استقصا» در لغت به معنای بررسی و جست و جوی کامل، و در اصطلاح بدین معناست که گوینده، موضوعی را به طور کامل و با ذکر اوصاف ذاتی آن بیان کند، سپس تمام عوارض و لوازم آن را نیز به گونه ای بیاورد که اگر گوینده دیگری بخواهد درباره آن مطلب سخن بگوید، چیزی برای گفتن باقی نمانده باشد؛
مثال
مانند: (ایود احدکم ان تکون له جنة من نخیل واعناب تجری من تحتها الانهار له فیها من کل الثمرات واصابه الکبر وله ذریة ضعفاء فاصابها اعصار فیه نار فاحترقت کذلک یبین الله لکم الآیات لعلکم تتفکرون)؛ "آیا کسی از شما دوست دارد که باغی از درختان خرما و انگور داشته باشد که از زیر آنها نهرها روان است، و برای او در آن (باغ) از هر گونه میوه ای (فراهم) باشد، و در حالی که او را پیری رسیده و فرزندانی خردسال دارد، (ناگهان) گردبادی آتشین بر آن (باغ) زند و (باغ یکسر) بسوزد؟ این گونه، خداوند آیات (خود) را برای شما روشن می گرداند، باشد که شما بیندیشید". در این آیه، اگر خداوند به (ایود احدکم ان تکون له جنة) اکتفا می کرد، کلام رسا و کافی بود؛ ولی پس از ذکر اوصاف آن باغ، به ذکر لوازم و عوارض آن پرداخته و آن ها را به طور کامل بیان کرده است.

💡 یکی آن که اگرچه در بندد استقصا نکند و بند بسیار ننهد و از همسایگان پاسبانی نخواهد، لکن آسان فراگیرد. مالک بن دینار رشته ای بر در خانه بستی و گفتی اگر به سبب سگ نبودی نبستمی.

💡 در جمله کار من بدان درجت رسیدکه به قضاهای آسمانی رضا دادم و آن قدر که در امکان گنجد از کارهای آخرت راست کردم، و بدین امید عمر می‌گذاشتم که مگر به روزگاری رسم که در آن دلیلی یاوم و یاری و معینی بدست آرم، تا سفر هندوستان پیش آمد، برفتم و در آن دیار هم شرایط بحث و استقصا هرچه تمامتر تقدیم نمودم و به وقت بازگشتن کتاب ها آوردم که یکی از آن این کتاب کلیله دمنه است، والله تعالی اعلم.

💡 و گفت: خدای تعالی می‌فرماید که بنده من اگر از من شرم داری عیبهای تو را برمردم پوشیده گردانم و زلتهای تو را از لوح محفوظ محو گردانم و روز قیامت در شمار با تو استقصا نکنم.

💡 «بدین‌ها نرسیده بودم. اما چون صورت طالع تمام کردم مگسی در آمد و بر حرف درجهٔ طالع نشست. بدین علت بر باطن من چنان روی نمود که این پسر رسید و چون بگفتم و مادر او استقصا کرد آمدن او بر من چنان محقق گشت که گویی می‌بینم که او بار از خر فرو می‌گیرد.»