ابن اسفندیار

ابن اسفندیار. [ اِ ن ُ اِ ف َ ] ( اِخ ) محمدبن حسن. مورخ ایرانی، صاحب تاریخ طبرستان. از شرح زندگانی او چیزی در دست نیست جز همانکه خود در مقدمه تاریخ ذکر کرده است. او در سال 606 هَ.ق. هنگام کشته شدن رستم بن اردشیر فرمانفرمای طبرستان در بغداد بود.و چون خبر قتل رستم شنید از بغداد به عراق عجم بازگشت و دو ماه برای جمعآوری موادّ کتاب تاریخ خویش در ری بسر برد و پس از آن بخوارزم رفت و مدارکی در دکان کتابفروشی به دست کرد که نامه تنسر وزیر اردشیر بابکان به گشنسب شاه فرمانفرمای طبرستان در میان آنها بود و تاریخ خود را با این نامه آغاز و به دومین سلسله باوندیه ختم کرده است. این تاریخ را ادوارد برون بانگلیسی ترجمه کرده و به سال 1905 م. نشر داده است.

محمد بن حسن بن اسفندیار مورخ ایرانی اواخر قرن ششم و اوایل قرن هفتم هجری. از شرح زندگانی وی اطلاعی در دست نیست جز همانکه خود در مقدمه تاریخ طبرستان نگاشته. او در سال ۶٠۶ ه ق. هنگامی که رستم بن - اردشیر فرمانفرمای طبرستان کشته شد در بغداد بود و چون این خبر بشنید از بغداد بعراق عجم بازگشت و دو سال برای تکمیل مواد کتاب خود در ری بسر برد و پس از آن بخوارزم رفت که نامه تنسر ( ه. م. ) به گشنسب شاه فرمانفرمای طبرستان هم در میان آنها بود.
صاحب تاریخ طبرستان

💡 با این وجود، در سیاهه‌ای که ابن اسفندیار از بیش از ۴۵ پاسگاه اعراب و شمار کسان هر کدام، با عنوان «فرمان ده» در کتاب خود آورده، نام مامطیر دیده نمی‌شود. اولیاءالله آملی در کتاب خود به نام تاریخ رویان، جای پاسگاه‌های اعراب و شمار کسان هر پاسگاه را می‌آورد، ولی در مورد مازندران (یعنی از تمیشه تا کلاد) فقط می‌گوید که اعراب ۵۰ پاسگاه داشتند و نامی از پاسگاه‌های مازندران نمی‌آورد.

💡 تاریخ نویسان عهد قدیم مطالبی دربارهٔ لاریجان، از نظر سیاسی، اجتماعی و جغرافیاییی بیان کرده‌اند. از جمله لاریجان یک از قدیمی‌ترین نواحی طبرستان است که قریه ورکه محل تولد فریدون و زندانی شدن ضحاک در آن واقع شده‌است. ابن اسفندیار (مورخ قرن ششم) در تاریخ طبرستان، فریدون را اهل روستای ورک لاریجان معرفی می‌کند. ناحیه ای به نام وَرِن در دهستان هرازپی جنوبی شهرستان آمل قرار دارد.

💡 اطلاعات این دوره محدود است. منابع این دوره قابل اعتماد نیستند و اطلاعاتشان به ندرت قابل تطبیق با منابع دیگر است. حسام‌الدوله اردشیر حامی ابن اسفندیار بود؛ نخستین مورخ تاریخ طبرستان که امروزه کتابی از او می‌شناسیم.