اسماعیلیان (به عربی: الإسماعيلية) یکی از فرقههای شیعه در اسلام هستند که به دلیل اعتقاد به جانشینی اسماعیل بن جعفر به عنوان امام بعدی از سوی پدرش جعفر صادق، نامگذاری شدهاند. این فرقه در مقایسه با شیعه دوازدهامامی، که موسی کاظم (برادر کوچکتر اسماعیل) را به عنوان امام بعدی میپذیرند، تفاوتهای اساسی دارد.
تاریخچه و ریشهها:
پس از شهادت امام جعفر صادق (ع)، اختلافاتی در مورد جانشینی او به وجود آمد. اسماعیل بن جعفر، که به عنوان امام بعدی معرفی شده بود، در زمان حیات پدرش درگذشت. این موضوع باعث شد که برخی از شیعیان، امام موسی کاظم (ع) را امام بعدی بدانند، در حالی که اسماعیلیان بر این باور بودند که اسماعیل زنده است و به نوعی از آزار و اذیت عباسیان پنهان شده است. آنها به امامت اسماعیل بن جعفر اعتقاد دارند و او را امام هفتم و غائب میدانند.
تاریخ سیاسی:
اسماعیلیان در دوران فاطمیان در مصر به قدرت رسیدند و به عنوان خلیفه-امام شناخته شدند. این دوران اوج قدرت و نفوذ آنها بود. در زمان سلجوقیان، حسن صباح رهبری آنان را به دست گرفت و دژ الموت را به عنوان پایگاه خود انتخاب کرد. او به ترورهای سیاسی و نظامی مشهور است.
آزار و کشتار:
این فرقه در تاریخ با آزار و کشتارهای متعددی مواجه شدند، به ویژه در زمان سلطنت محمود غزنوی و پس از آن، که موجب کاهش تعداد آنها شد.
💡 در این اثر، حوادث سالهای میان سالهای ۶۰۰ تا ۶۱۵ ق بررسی شدهاست، سالهایی که مصادف با درگیریهای داخلی دولت ایوبی و اتخاذ موضعی ضعیف و تدافعی در مقابل صلیبیون بود و بیشتر در سیاست ویرانسازی قلاع برای ممانعت از حملات صلیبیون خلاصه میشد، در عین حال دربارهٔ اسماعیلیان نزاری، فعالیتها و قلاع آنان پس از رشیدالدین سنان و نیز قلاع شوالیههای معبد مفید است.
💡 پس از درگذشت آقاخان دوم فرزندش، سلطان محمدشاه، که در آن زمان هشت ساله بود به امامت اسماعیلیان رسید و لقب شاهزاده و آقاخان سوم را میراث گرفت و هفتاد سال امامت کرد.
💡 در اواخر قرن یازدهم، زیرفرقه اسماعیلیه شیعه طرفداران زیادی در ایران پیدا کرده بود، اگرچه این منطقه توسط امپراتوری سنی سلجوقی اداره میشد. جو متخاصم نظم عباسی-سلجوقی باعث شورش اسماعیلیان ایرانی تحت آزار به رهبری حسن صباح مستقر در قلعه غیرقابل دسترس الموت شد. بسیاری از سنگرهای مشابه توسط اسماعیلیان در سراسر ایران تصرف یا ساخته شدند و عملاً دولتی در قلمروی سلجوقیان تأسیس کردند.
💡 جناح الدوله امیر سلجوقی حمص در زمان نخستین جنگ صلیبی بود. او اتابک (سرپرست) رضوان بود که پس از مرگ پدرش تتش اول در سال ۱۰۹۵ کنترل حلب را به دست گرفت. او در جریان محاصره دوم انطاکیه در سال ۱۰۹۸ به ارتش کربغا پیوست. جناح الدوله در سال ۱۱۰۳ به دست سه فدایی اسماعیلی که ظاهراً به دستور حکیم منجم (رهبر اسماعیلیان سوریه) و به تحریک رضوان فرستاده شده بودند به قتل رسید.
