ابن فضلان

ابن فضلان. [ اِ ن ُ ف َ ] ( اِخ ) احمدبن فضلان بن راشدبن حماد. یکی از فقهاء. او بزمان مقتدر خلیفه عباسی از جانب خلیفه با جماعتی از جمله سوسن رسی از بغداد از راه خراسان و بخارا و خوارزم برسالت نزد پادشاه بلغار رفته و در 12 محرم 310 هَ.ق. بدانجا رسیده اند، و او از این سفر سفرنامه ای کرده و مسعودی و اصطخری و یاقوت از آن اقتباس کرده اند.

یکی از فقها

اِبن فَضلان (قرون ۳ و ۴ق)
(شهرت احمد بن فضلان بن عباس) سیاح و فقیه مسلمانِ عصر خلیفه مقتدر عباسی (۲۹۵ـ۳۲۰ق). سفرنامۀ او از قدیمی ترین و بهترین گزارش های اولیه مسلمانان دربارۀ ترکان غز، و اقوام بلغار، خزر، و روس در آغاز قرن ۴ق است. ابن فضلان از موالی خلیفه بود. گویا در ۳۰۸ق و یا آغاز سال ۳۰۹ق، پادشاه بلغارها هیئتی را به بغداد فرستاد و از خلیفه برای مبارزه با خزران یهودی یاری خواست. خلیفه نیز هیئتی را که فقیه آن ابن فضلان بود روانۀ سرزمین بلغارها کرد. این هیئت در صفر ۳۰۹ق از طریق بخارا و خوارزم و دریاچۀ آرال و فلات اوست یورت و رودخانۀ یاییق به سواحل رود ولگا رسید. گزارش او از اقوامی که با آن ها روبه رو شده بود، در زمان خود از جهت مطالعۀ احوال قبایل بدوی ترک آسیای میانه و همچنین از جهت مطالعه دربارۀ تاریخ روس ها، خزرها و بلغارها، که در آن زمان نقشی اساسی در اوراسیا و اروپای شرقی داشتند، منحصر به فرد است.

💡 مسئله مهمی دیگر این است که ابن فضلان می‌گوید که حداکثر حکومت هر شاه در سرزمین خزر چهل سال است و اولین روزی که چهل سال تمام شود مردم و خواص، او را می‌کشند و می‌گویند عقل او ناقص شده‌است و رأی او اضطراب دارد در حقیقت ابن فضلان با این تعبیر، نقش مردم را در آن زمان می‌رساند.

💡 عدم رعایت بهداشت و نظافت یکی از امور بسیار ناراحت‌کننده بوده که ابن فضلان به آن توجه کرده‌است، مثلاً همه افراد خانواده برای شستن دست و صورت و بینی به نوبت از یک ظرف آب استفاده می‌کردند که هر کسی را به تنفر و انزجار وا می‌دارد.

💡 مطلب دیگری که ابن فضلان به آن توجه کرده، رعایت مراسم و آداب غسل و دفن مرده مسلمان است که در منطقه شاه صقالبه به آن عمل می‌کردند که بیان گر اعتقاد آن‌ها به احکام دین و جایگاه دین نزد این مردمان بوده‌است.

💡 به خاطر اینکه ابن فضلان یک عالم دینی بوده، در تمام مراحل، سفر به امور عبادی و مذهبی توجه داشته و دین و اعتقادات مردم این نواحی را بیان کرده و در برخی موارد از شدت تعجب و تعصب آنان را به موجوداتی تشبیه کرده‌است، مثلاً می‌گوید:

💡 زمان شروع سفر این گروه، روز پنج شنبه یازدهم ماه صفر سال ۳۰۹ قمری بوده‌است و در میان راه نیز در برخی شهرها چند روزی می‌مانده‌اند که بستگی به شرایط آن‌ها داشته‌است. بنا بر آنچه ابن فضلان ذکر کرده، بیشترین مدت اقامت، سه ماه در جرجانیه بوده که به علت یخبندان و سرمای شدید منتظر فصل مناسب بودند.

💡 سفرنامه ابن فضلان تا حدی به این مهم توجه کرده و برخی اطلاعات جغرافیایی را متذکر شده‌است گاهی فاصله شهرها را با یکدیگر ذکر کرده‌است، مثلاً می‌گوید: بین بخارا و خوارزم بیش از دویست فرسخ راه است و راه آبی خوارزم تا جرجانیه حدود پنجاه فرسخ است. در موردی می‌گوید: