مسجد امام اصفهان، که در گذشته با نامهای مسجد شاه، مسجد سلطانی جدید و جامع عباسی نیز شناخته میشد، یکی از برجستهترین و مهمترین آثار معماری دوره صفویه در ایران است. این بنا مظهر کمال و اوج هزار سال مسجدسازی در تمدن ایرانی محسوب میشود، جایی که سنتهای دیرین شکلدهی، آرمانها و مفاهیم عمیق دینی، و همچنین ارتقاء تدریجی نقشههای معماری از انواع سادهتر به طرحهای پیچیده، همگی در یک کالبد واحد تجلی یافتهاند. عظمت و شکوه عناصر سازهای و تزیینات بیبدیل کاشیکاری و نجاری این بنا در قرن یازدهم هجری، آن را در زمره بزرگترین شاهکارهای معماری جهان جای داده است.
زمانبندی ساخت و توسعه
این اثر باشکوه در ضلع جنوبی میدان امام خمینی (میدان نقش جهان) اصفهان واقع شده است. بر اساس منابع تاریخی، آغاز ساخت مسجد در راستای اجرای مرحله سوم طرح میدان نقش جهان، به فرمان شاه عباس بزرگ (حدود سال ۹۹۶ تا ۱۰۳۸ هجری قمری / ۱۵۸۸ تا ۱۶۲۹ میلادی) صورت گرفت. اگرچه سنگ بنای اصلی در تاریخ پانزدهم صفر سال ۱۰۲۰ هجری قمری / ۱۹ آوریل ۱۶۱۱ میلادی گذاشته شد، اما نخستین بخش یعنی ورودی اصلی بر اساس کتیبه کاشی معرق سردر به خط ثلث علیرضا عباسی، در سال ۱۰۲۵ هجری قمری / ۱۶۱۶ میلادی به اتمام رسید. با این وجود، عملیات تکمیل فضای داخلی مسجد تا سال ۱۰۴۰ هجری قمری / ۱۶۳۰ میلادی ادامه یافت و در نهایت، با نصب ازارههای مرمرین در حدود سال ۱۰۴۷ هجری قمری / ۱۶۳۷ میلادی در دوره شاه صفی، ساخت آن خاتمه یافت.
بانیان و استادان اثر
کتیبه سردر مسجد، علاوه بر تاریخ اتمام بخش ورودی، حاوی اطلاعات ارزشمندی در خصوص بانی اثر است. بر اساس این کتیبه، شاه عباس کبیر این مسجد عظیم را از اموال خالص خود بنا کرده و ثواب آن را به روح جد اعظم خود، شاه طهماسب، اهدا نموده است. در زیر این کتیبه، کتیبه دیگری به خط ثلث محمدرضا امامی نصب شده که به تکریم مقام معماری و مهندسی اثر پرداخته و استاد علی اکبر اصفهانی را به عنوان معمار اصلی مسجد شاه و محب علی بیک را به عنوان ناظر ساختمان معرفی میکند. این سند کتیبهای، ارزش تاریخی و هنری مسجد را با ذکر نام خالقان آن دوچندان میسازد.