وجوهات شرعی
وجوهات شرعی به مجموعهای از پرداختهای مالی اطلاق میشود که مکلفان به استناد دستورات دینی انجام میدهند. این اصطلاح، اگرچه در متون اصلی دینی به کار نرفته، اما در عرف رایج است و شامل مواردی چون خمس، زکات، کفّارات، ردّ مظالم، نذورات، صدقات واجب و مستحب، انفال و موقوفات میگردد. در معنای لغوی نیز «وجوهات» جمع وجه به مفهوم اموال و پولهاست و در فرهنگهای معتبر فارسی، بهویژه در کاربرد عرفی، به پرداختهایی مانند خمس و زکات اشاره دارد که گاه به مجتهدان یا نهادهای خاص تعلق میگیرد.
در حوزهٔ فقهی، این مفهوم به صورت پراکنده و غالباً با ابهام بهکار رفته و تعریف دقیق و یکسانی از آن ارائه نشده است. بسیاری از صاحبنظران بر این باورند که «وجوهات شرعیه» یک اصطلاح فقهی مدوّن نیست، بلکه تعبیری عرفی است که نزد مردم و مکلفان رواج یافته و شامل تمامی اموالی میشود که بنا بر تکلیف شرعی پرداخت میشوند. دیدگاهها در تعیین دامنهٔ آن متفاوت است؛ برخی آن را منحصر به واجبات مالی مانند خمس و زکات میدانند و برخی دیگر تمامی درآمدهای ناشی از احکام دینی را در برمیگیرند، هرچند در توضیح مصادیق اغلب به همان واجبات اصلی اشاره میکنند.
در عمل، نحوهٔ تخصیص و مصرف این وجوه نیز مورد بحث است. بهویژه در مورد وجوه واجبی مانند خمس و زکات، برخی فقها تأکید دارند که پرداخت باید به حاکم شرع یا نمایندهٔ مجاز وی صورت پذیرد تا مطابق با موازین شرعی در مصارف تعیینشده بهکار رود. این موضوع، اهمیت مسألهٔ ولایت و نظارت شرعی در مدیریت وجوهات را نشان میدهد و بیانگر آن است که این پرداختها، افزون بر بعد مالی، دارای بار شرعی و مسئولیت اجتماعی ویژهای هستند.
دانشنامه اسلامی
[ویکی شیعه] وجوهات شرعی به مجموعه پول هایی گفته می شود که به دلایل شرعی توسط مکلفان پرداخت می شود. این اصطلاح عرفی است و در متون اصلی دینی به کار نرفته است. خمس، زکات، کفارات، رد مظالم، نذورات، صدقات واجب و مستحب، انفال و موقوفات از جمله وجوه شرعیه عنوان شده اند. بعضی معتقدند که برخی از وجوهات شرعیه مانند وجوهات واجب (خمس و زکات) را باید به حاکم شرع یا نماینده و وکیل او پرداخت کرد.
وجوهات جمع وجوه به معنای پول هاست. در لغت نامه دهخدا و فرهنگ سخن آمده است که یکی از معانی عرفی وجوهات؛ خمس، زکات و رد مظالمی است که به برخی از مجتهدان خاص پرداخت می شود. برخی وجوهات را همان وجوهات بریه به معنای پول هایی که به خاطر احسان و نیکوکاری به دیگران پرداخت می شود، دانسته اند.
فقها از اصطلاح «وجوهات شرعی» به صورت پراکنده و مبهم و در موضوعات مختلف فقهی استفاده کرده اند. عده ای با اشاره به این نکته که فقها به تعریف و تبیین ماهیت اصطلاح «وجوهات شرعیه» نپرداخته اند، عنوان کرده اند که این اصطلاح یک اصطلاح فقهی نیست، بلکه یک اصطلاح عرفی است، یعنی اصطلاحی است که در میان مردم رایج است. آن ها معنای عرفی این اصطلاح را همه پول هایی دانسته اند که به خاطر احکام و دستورات شرع توسط مکلفان پرداخت می شود. تعدادی از نویسندگان، وجوهات شرعیه را تنها شامل پرداخت واجبات شرعی دانسته اند. و عده ای دیگر نیز همه درآمد های دینی را وجوهات شرعیه دانسته اند. هر چند این دسته از افراد در تشریح درآمدهای دینی فقط به خمس و زکات اشاره کرده اند.