صمدانی یک نسبت مصدری است که بر پایهٔ کلمهٔ صَمَد ساخته شده است. این واژه به طور بنیادین، دلالت بر انتساب یا تعلق به صمد دارد. در زبان فارسی، پسوند «ـانی» نقش اساسی در ایجاد صفت نسبی را ایفا میکند؛ از این رو، صمدانی به معنای منسوب به صمد است. این نکته حاکی از آن است که برای فهم کامل این اصطلاح، رجوع مستقیم به معنای اصلی و بنیادین صمد ضروری است، چرا که بار معنایی واژهٔ مشتقشده تماماً از کلمهٔ اصلی برگرفته میشود.
در کاربردهای ادبی، عرفانی و کلامی، این صفت به شکلی خاص مورد استفاده قرار میگیرد و از معنای صرفاً نسبت دور شده و بار معنایی عمیقتری پیدا میکند. در این بافتار، صمدانی به معنای عالم ربانی و «عارف صمدانی» به کار میرود. عالم ربانی کسی است که به بالاترین درجات معرفت و خداشناسی دست یافته و به مقام «صمدیت» نزدیک شده باشد؛ یعنی به مقام بینیازی مطلق، ابدی و استواری که خاص خداوند متعال است، پیوند خورده باشد. این توصیف، بالاترین مرتبهٔ دانش و سلوک معنوی را برای فرد مورد نظر تداعی میکند.
