تفهیم

تفهیم. [ ت َ ] ( ع مص ) دریاوانیدن. ( تاج المصادر بیهقی ) ( زوزنی ) ( دهار ) ( ترجمان جرجانی ترتیب عادل بن علی ) ( آنندراج ). فهمانیدن. ( منتهی الارب ) ( از اقرب الموارد ). فهمانیدن و دریافت کنانیدن. تدریس و تعلیم و آموختگی. ( ناظم الاطباء ). و با لفظ کردن مستعمل. ( آنندراج ). تفهیم و تفهم؛ فهمانیدن و فهمیدن. ( ناظم الاطباء ). رساندن معنی به فهم شنونده بوسیله ٔلفظ. ( از تعریفات جرجانی ): و چون در عزیمت این کار پیوست، آنچه ممکن شد برای تفهیم متعلم... در شرح و بسط تقدیم افتاد. ( کلیله و دمنه ). و خوانندگان این کتاب را باید که همت بر تفهیم معانی مقصور گردانند. ( کلیله و دمنه ). لیکن می نماید که مراد ایشان تقریر سمر و تحریر حکایت بوده است نه تفهیم حکمت و ایضاح موعظت. ( کلیله و دمنه ). و رجوع به تفهم شود.

(تَ ) [ ع. ] (مص م. ) فهمانیدن، حالی کردن.

فهماندن، حالی کردن.

فهماندن، حالی کردن
( مصدر ) فهمانیدن حالی کردن. جمع: تفهیمات.

تفهیم (التفهیم). تَفْهیم (التَّفْهیم)
(نام کامل: التفهیم لاوائل صناعةالتّنجیم) نوشتۀ ابوریحان بیرونی، کتابی با دو روایت مستقل فارسی و عربی که هر دو در حدود ۴۲۰ق نگاشته شده اند. بیرونی کتاب را برای دختر نوآموزی به نام ریحانه بنت الحسین (الحسن) خوارزمی و ظاهراً در شهر غزنین نوشته است. او در این کتاب، با روش پرسش و پاسخ، به مبانی مقدماتی هندسه، حساب (شمار)، نجوم، احکام نجوم و گاه شماری ملت های گوناگون پرداخته است. این اثر در هر دو زبان فارسی و عربی چنان استادانه نوشته شده که نمی توان تشخیص داد که ابوریحان نخست کدام یک را نوشته و سپس دیگری را از روی آن ترجمه کرده است. نسخۀ فارسی التفهیم سند پُرارزشی در تأیید ملیت ایرانیِ ابوریحان و یکی از کهن ترین متن های جامع علمی به زبان فارسی است. کتاب فارسی التفهیم نخستین بار در فاصلۀ سال های ۱۳۱۶ تا ۱۳۱۸ش با کوشش و تصحیح استاد جلال الدین همایی، براساس نسخۀ اصیلی متعلق به قرن ۵ق در چاپخانۀ مجلس شورای ملی به چاپ رسید. متن عربی کتاب و ترجمۀ انگلیسی آن را رمزی رایت در ۱۹۴۳ در آکسفورد چاپ کرد.

فهمانیدن، حالی کردن.

💡 بیک دقیقهٔ اقسام علم او نرسد هزار صاحب قانون و واضح تفهیم

💡 شهمردان بن ابی الخیر (شهمردان رازی) در روضة المنجمین (ص ۷۷)، که کمتر از نیم قرن پس از التفهیم نوشته، از آن یاد کرده‌است.

💡 ابوریحان بیرونی در کتاب التفهیم تلاش کرده مقدمات علوم ریاضی و نجوم را به زبان ساده‌ای (ساده، نسبت به اثر دیگرش کتاب قانون مسعودی)، بیان کند و مخاطبین او نیز نوجوانانی هستند که با این علوم آشنایی چندانی ندارند.

💡 تبارک الله از ان رمزو نکتهای سخن که عقل مدرک عاجز بماند از تفهیم

💡 بیش از همه، یاقوت حموی از بیرونی و التفهیم یاد کرده‌است؛ وی در چند باب نخست معجم البلدان، علاوه بر ذکر نام کتاب التفهیم، پاره‌هایی از آن را عیناً نقل کرده‌است.

💡 اگرچه واژه‌های سانسکریت هم در التفهیم وجود دارد که عموماً اصطلاحات نجومی، نام ماه‌ها و بعضی نام‌های جغرافیایی است، اما، ابوریحان کوشیده‌است در این کتاب تا آنجا که ممکن است از واژگان موجود فارسی استفاده کند.