آرتساخ

آرتساخ (استان تاریخی). آرتْساخ ( به ارمنی: Արցախ ) نام دهمین استان ارمنستان بزرگ بود. تاریخ نگاران و جغرافی دانان نامداری همچون پلینیوس ( کتاب تاریخ طبیعی )، بطلمیوس ( کتاب جغرافیا )، پلوتارک ( کتاب بیوگرافی تطبیقی ) و دیون کاسیوس ( کتاب دانسته های نویسندگان یونان باستان و لاتین دربارهٔ سکوتیا و قفقاز ) همگی در آثار خود تأکید داشته اند که رود کورا مرز میان ارمنستان و آلبانیای قفقاز ( آران یعنی سرزمینی که امروزه جمهوری آذربایجان نامیده می شود ) بوده است و آرتساخ ( قره باغ ) در سمتی از این رود قرار دارد که جزئی از ارمنستان بوده است. در ارمنستان سده های میانه آرتساخ را «سیونیک کوچک» و تْساودِک نیز می نامیدند. منطقه ای که در طی یک سدهٔ اخیر به نام منطقه ی خودمختار قره باغ کوهستانی، یا امروز جمهوری قره باغ کوهستانی یا جمهوری آرتساخ معروف است در واقع شامل بخش هایی از استان های آرتساخ، سیونیک و اوتیک است و بخش بزرگی از آن در استان آرتساخ واقع می باشد.
نام آرتساخ در سنگ نبشته های اورارتو ( دوران پادشاهی آیرارات، اوشاکان کنونی ) به صورت های آرداخونی یا اوردخینی و اوردخه قید شده است که نام آرتساخ از آن مأخوذ است و سرزمینی به این نام در هزارهٔ اول پیش از میلاد جزو پادشاهی آیرارات و سپس یرواندیان ( دودمان اروندی ) قرار داشت. استرابون در ( کتاب جغرافیای ) خود قسمت سمت راست رود کورا ( محل کنونی قره باغ ) را با نام ارخیستینا ( Orkhistene ) به عنوان یک استان هایک بزرگ ( ارمنستان بزرگ ) - ( ارمنستان = هایاستان ) دانسته که به خاطر سوارکارانش شهرت داشته است.
این منطقه از سدهٔ ۱۳ میلادی با نام خاچن شهرت داشت و از سدهٔ ۱۸ میلادی نیز نام ارمنستان کوچک و به همراه استان اوتیک نام سرزمین دور ارمنی برای آرتساخ به کار می رفته است. نام ( قره باغ ) برای نخستین بار در سدهٔ ۱۴ میلادی براساس نام گذاری پارسی برای این منطقه به کار رفت. در واقع دشت های این منطقه با نام باغ سفید و بخش کوهستانی آن با نام باغ سیاه نامیده می شد که بعدها در نزد ترک زبانان به قره باغ باغ سیاه تغییر یافت.
درباره ی معنی این نام نظرات متعددی وجود:
• نام قره باغ را ارمنیان نخستین بار توسط تُوْما یا توماس مِتسوپتسی به کار برده اند.
• مفهوم این نام را نخستین بار هوانیسیک زارتسی در سدهٔ ۱۶–۱۷ میلادی به صورت «باغ سیاه» بیان کرد.
• قره باغ ترجمهٔ لغوی آرتساخ است که آر ( سوخته ) + تساخ ( جنگل، درخت ) یعنی جنگل سوخته یا سیاه می باشد.
• آرتساخ به معنی«  سرزمین جنگی خدای آر  »

نام منطقه قره باغ به ارمنی. در فارسی نیز بین طیف سیاسی خاصی کاربرد دارد.

💡 آرتور مکرتچیان (ارمنی: Արթուր Մկրտչյան؛ ۱۶ فوریهٔ ۱۹۵۹ – ۱۴ آوریل ۱۹۹۲) سیاست‌مدار اهل جمهوری آرتساخ از ژانویه تا آوریل ۱۹۹۲ نخستین رئیس شورای عالی جمهوری آرتساخ بود. وی در روز ۱۴ آوریل ۱۹۹۲ به ضرب گلوله کشته شد.

💡 آنوشاوان دانیلیان (ارمنی: Անուշավան Դանիելյան؛ زادهٔ ۱۶ فوریهٔ ۱۹۵۹ در بولنیسی) سیاستمدار اهل جمهوری آرتساخ که از ۳۰ ژوئن ۱۹۹۹ تا ۱۲ سپتامبر ۲۰۰۷ میلادی سمت نخست‌وزیر جمهوری قره‌باغ را برعهده داشت.

💡 زبان ارمنی (ارمنی: Հայերեն; هایِرِن) یکی از زبان‌های هندواروپایی است که در منطقهٔ قفقاز و به‌ویژه در کشور ارمنستان و آرتساخ و سایر کشورهای دیگر که ارمنیان به عنوان جماعت ارمنیان پراکنده شناخته می‌شوند به آن صحبت می‌کنند.

💡 دفتر مرکزی آرتساخ ایر در استپاناکرت واقع شده‌است و قطب این شرکت هواپیمایی در فرودگاه استپاناکرت قرار دارد و به فرودگاه بین‌المللی زوارتنوتس، پرواز مستقیم انجام می‌دهد.

💡 «با توجه به درخواست مردم آرتساخ از شورای مرکزی آذربایجان شوروی و ارمنستان تقاضا می‌شود با درک احساسات عمیق و حقوق پایمال شدهٔ مردم در طی سالیان گذشته جدایی از کشور آذربایجان شوروی و الحاق مجدد به کشور مادری، ارمنستان، تحقق بخشیده شود».

💡 استان هادروت قبل از مناقشه قره‌باغ در سال ۱۳۹۹ در تقسیمات جمهوری آرتساخ ۱٬۸۷۶٫۸۰ کیلومتر مربع مساحت و در سال ۲۰۱۳ میلادی ۱۳۱۶۳ نفر جمعیت داشت. هادروت قبل از جنگ اول قره باغ ۶۷۹ کیلومتر مربع مساحت داست.