ایه 11 سوره بلد

آیه‌ی ۱۱ سوره‌ی بلد، یعنی «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ»، از جمله آیات عمیق و پرمفهوم قرآن کریم است. واژه‌ی «اقتحم» از ریشه‌ی عربی «قَحَمَ» به معنای با شتاب و سختی وارد شدن یا گذشتن از چیزی دشوار است. «عقبه» نیز به معنای گردنه، گذرگاه سخت یا مانع دشوار در مسیر است. بنابراین، ترجمه‌ی تحت‌اللفظی آیه چنین است: «اما او از گردنه نگذشت» یا «در آن گذرگاه دشوار قدم ننهاد». مفسران قرآن این آیه را کنایه از سختی‌های راه ایمان و نیکی می‌دانند؛ یعنی انسان‌ها در برابر مسیر دشوار خیر، انفاق، صبر، و عمل صالح، عقب می‌مانند و از گذر از این «گردنه» خودداری می‌کنند. مراد از «العقبة» در بسیاری از تفاسیر، همان گردنه‌ی دشوار امتحان الهی، نیکی به یتیمان و آزاد کردن بردگان دانسته شده است، که در آیات بعدی (۱۲ تا ۱۷) توضیح داده می‌شود. در واقع، خداوند در این آیه انسان را سرزنش می‌کند که چرا از مسیر پرزحمت خیر و ایمان عبور نکرده است. این آیه نماد مبارزه‌ی انسان با نفس، دنیا و خواسته‌های زودگذر است. از نظر بلاغی، ساختار آیه کوتاه، محکم و هشداردهنده است تا ذهن شنونده را بیدار کند. در ادبیات عرفانی نیز «عقبه» تمثیلی از راه دشوار خودسازی و گذر از موانع نفسانی است.