ملاکهای تفکیک و تقسیمبندی انواع جشنها در میان مسلمانان، از نظر ساختاری با معیارهای رایج در دیگر جوامع بشری تفاوت ماهوی ندارد. مسلمانان نیز همچون سایر اقوام و ادیان، بر پایۀ رویدادها، باورها و سنتهای جمعی خود، مناسبتهایی را برای شادی و گردهمایی تعیین کردهاند. آنچه جشنهای اسلامی را متمایز میسازد، محتوا و مبانی اعتقادیِ زیربنایی آنهاست که ریشه در آموزههای دینی و فرهنگی خاص این جامعه دارد.
این جشنها عمدتاً بر اساس تعالیم قرآن کریم، سنت پیامبر اسلام و مناسبتهای تاریخیِ اساسیِ دین اسلام شکل گرفتهاند. در درجۀ نخست، اعیاد مهمی مانند عید فطر و عید قربان که مستقیماً از تکالیف دینی سرچشمه میگیرند، جایگاهی محوری دارند. سپس، مناسبتهای فرخندهای چون ولادت پیامبر اکرم و امامان در نزد شیعیان، و دیگر بزرگداشتهای مذهبی و حتی محلّی، در چارچوب باورهای هر فرقه یا منطقه، به غنای این تقویم جشنوار افزودهاند.
به این ترتیب، میتوان گفت که طیف جشنها و آیینهای شادمانی در جهان اسلام، از یک سو متّکی به اصول مشترک دینی است و از سوی دیگر، تحت تأثیر سنتهای قومی، فرهنگی و مذهبیِ گوناگون، در جوامع اسلامی جلوههای متنوّعی یافته است. این امر نشان میدهد که مسلمانان در عین پایبندی به مبانی اعتقادی خود، از الگویی مشابه دیگر تمدنها برای بازنمایی شادی و انسجام اجتماعی در قالب جشنها بهره میبرند.
