ترتیب قضایای محصوره

بی‌نظمی، بی‌ترتیبی

[ویکی فقه] ترتیب قضایای محصوره، از اصطلاحات منطقی بوده و به رتبه و تقدّم و تاخر میان محصورات اربعه از حیث شرافت و خسّت، اطلاق می گردد.
قضیه محصوره به لحاظ کمّیّت دارای دو حالت (جزئی و کلی)، و به لحاظ کیفیت نیز دارای دو حالت (موجبه و سالبه) است، و از ضرب این دو لحاظ، محصورات اربعه متولد می شوند؛ یعنی:۱.قضیه موجبه کلیه؛ ۲.قضیه سالبه کلیه؛ ۳.قضیه موجبه جزئیه؛ ۴.قضیه سالبه جزئیه.
تعیین رتبه قضایا
برای تعیین رتبه و تقدّم و تاخر میان این چهار قضیه از حیث شرافت و خسّت، باید به منزلت چهار عامل: سلب و ایجاب و کلیت و جزئیت در حالت انفراد و ترکیب توجه کرد.از میان ایجاب و سلب، ایجابْ اشرف از سلب است، زیرا ایجاب، از سنخ وجود است و سلب، از سنخ عدم، و وجود بهتر و اشرف از عدم است. و از میان کلیت و جزئیت، کلیت اشرف از جزئیت است زیرا کلیت، اضبط و انفع در علوم است.بر این اساس، در تعیین رتبه و شرافت محصورات اربعه، قضیه موجبه کلیه اشرف محصورات است زیرا از دو اشرف تشکیل شده است. و قضیه سالبه جزئیه اخسّ محصورات است چون از دو اخسّ ترکیب یافته است. و اما از میان دو قضیه دیگر (سالبه کلیه و موجبه جزئیه) که هر کدام از یک اشرف و یک اخسّ تشکیل شده اند، کلیت بر ایجاب رجحان دارد زیرا شرافت کلیت از جهات متعدد، و شرافت ایجاب از جهت واحد است، بنابراین، سالبه کلیه اشرف از موجبه جزئیه است.
دیدگاه محقق طوسی
محقق طوسی در همین زمینه می گوید: "عادت منطقیان آنست که ایجاب را بر سلب شریف تر شُمُرند و کلی از جزئی شریف تر شُمُرند". و در جای دیگر می نویسد: "هر مطلوب که تحصیلش متعذرتر باشد عزت و نفاست او بیشتر بُوَد. و همچنین هر چه انتفاع از او بیشتر بُوَد شرف او زیادت بُوَد. و استنتاج موجبه کلی از یک ضرب بیش ممکن نیست و استنتاج از او در هژده (هیجده) موضع ممکن است، پس اشرف مطالب، موجبه کلی باشد، و بعد از او سالبه کلی، و بعد از او موجبه جزئی. و سالبه جزوی در هر دو باب از جمله (همگی) متاخر باشد. و هم به مثل این بیان ظاهر شد که مطلوب کلی از جزوی، و مطلوب موجبه از سالبه، و مطلوب کلی از مطلوب موجبه شریف تر باشد".