اراده استعمالی

این اصطلاح در علم اصول فقه به معنای قصد متکلم از به‌کار بردن یک لفظ در معنای خاص برای ایجاد همان معنا در ذهن مخاطب است و در واقع ناظر به نحوه استعمال لفظ در جمله می‌باشد. این نوع اراده در مقابل «اراده جدی» قرار دارد که مربوط به هدف نهایی و مقصود واقعی گوینده از بیان جمله است. به بیان دقیق‌تر، اراده استعمالی یعنی اینکه گوینده لفظ را در معنای موضوع‌له یا معنای مورد استعمال به کار می‌برد تا آن معنا را به شنونده منتقل کند. در هر کلام، از دیدگاه اصولیان، معمولاً دو نوع اراده وجود دارد که شامل اراده جدی و استعمالی است. این دو اراده ممکن است در بسیاری از موارد با یکدیگر منطبق باشند، اما در برخی موارد نیز بین آن‌ها تفاوت و فاصله دیده می‌شود. در موارد شک، اصل بر این است که اراده جدی و استعمالی با یکدیگر مطابق هستند مگر خلاف آن ثابت شود. برای مثال در جملات کنایی مانند «زید کثیر الرماد»، اراده استعمالی همان معنای ظاهری الفاظ است ولی اراده جدی می‌تواند معنای دیگری مانند بخشندگی باشد. همچنین در اوامر امتحانی مانند دستور ذبح حضرت اسماعیل، اراده استعمالی انجام عمل ذبح است در حالی که اراده جدی آزمودن حضرت ابراهیم می‌باشد. از این رو تفکیک میان این دو نوع اراده در تحلیل معنای الفاظ و فهم مقصود گوینده اهمیت اساسی دارد. بنابراین اراده استعمالی یعنی اینکه گوینده وقتی یک کلمه را به کار می‌برد، همان معنای ظاهری آن کلمه را در نظر دارد و می‌خواهد همان معنا را به مخاطب منتقل کند، نه هدف پنهان یا نهایی خودش را.