دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] اِبْن ِ خَطیب ِ دارَیا، ابوالمعالی محمد بن احمد بن سلیمان بیسانی (۷۴۵-۸۱۰ق / ۱۳۴۴-۱۴۰۷م )، شاعر، ادیب و لغوی است.
سیوطی کنیه او را ابوعبدالله آورده است و برخی ابوالمعاطی نیز ذکر کرده اند که ظاهراً تصحیف ابوالمعالی است. همچنانکه نسبت «نیسابوری » و «بیانی » بی گمان تحریفی از بیسانی است. پدرش خطیب ِ یکی از نواحی شام به نام داریا بوده و به همین سبب وی به این نام معروف شده است. ابن حجر او را داماد مجدالدین فیروزآبادی صاحب قاموس المحیط می داند.
اساتید و تحصیلات
وی علوم عقلی و نقلی، نحو، فقه و حدیث را نزد کسانی چون ابوالحرم قلانسی، عبدالوهاب بن ابی العلاء و عماد بن کثیر فراگرفت. از کودکی به سرودن شعر پرداخت تا آنکه به قول ابن حجر بزرگ ترین شاعر عصر خود گردید. ابیاتی از اشعار او را به طور پراکنده در آثار نواجی، سخاوی، سیوطی، شوکانی می توان یافت که جمعاً از حدود ۷۰ بیت تجاوز نمی کند و اشعاری نیز در وصف بنای «آثار نبوی » واقع در ناحیه معشوق مصر داشته که دو بیت از آن را بر دیواره این بنا نوشته بوده اند. ابن خطیب در ابتدا شاعری هزل گو و هرزه سرا بود و ابراهیم بن محمد بشتکی را هجو گفت و برهان بن جماعه قاضی را مدح و سپس هجو نمود و کسانی چون ابوالبقاء و اشرف شعبان و جلال الدین بلقینی را مدح گفت.
شاگردان
ابن حجر عسقلانی شاگرد وی بود و از او شعر و حدیث شنید. سخاوی تیزهوشی و وسعت تخیل او را سخت ستوده، گوید: وی قادر بود هر حقی را باطل نمایاند و هر باطلی را حق، و هرگاه می خواست به این شیوه با بزرگان مزاح کند، نثری که خود «سریاقات » می خواند، می نگاشت و در آن کلمات معمول و آشنا را در ترکیباتی چنان مهمل و بی معنی در پی هم می نهاد و سپس ظاهری چنان عالمانه به آن می بخشید که خواننده دچار سرگردانی می شد. کار این گونه مزاحهای او، گاه سخت بالا می گرفت. مثلاً یک بار که - به رغم این خصلت - به کار قیمت گذاری املاک دمشق مشغول بود، سند ملکی را به نام غزانیه جعل کرد و برای اجازه فروش به برهان بن جماعه عرضه داشت. قاضی برهان به فراست دریافت که این سند بر یکی از زاویه های مسجد بنی امیه به نام غزالیه منطبق است و ابن خطیب خواسته است پس از تصویب قاضی، غزانیه را به غزالیه تبدیل کند و موجب رسوایی او گردد. ابن ماجرا سبب شد که ابن جماعه در صدد دستگیری ابن خطیب برآید، اما ابن خطیب از چنگ او به قاهره گریخت و مدتی را در حمایت ابن غراب به سر برد و سپس به بیسان برگشت و در آن جا رحل اقامت افکند. در اینجا بود که هجاگویی و هرزه سرایی را رها کرد و به زهد و پارسایی روی آورد و سرانجام در بیسان درگذشت.
آثار خطی
...
