شیخ علی بن محمدبن حسن بن شهید ثانی (متوفی حدود سال ۱۰۰۴ یا ۱۱۰۴ هجری قمری)، یکی از چهرههای برجسته علمی اصفهان در دوران پایانی عصر صفویه به شمار میرود. ایشان از نوادگان علمای عربتباری بود که در اصفهان سکونت داشتند و همواره بر حفظ ریشههای فرهنگی و زبان عربی خود پایبند بودند. این خاندان که اصالتاً از جبل عامل به ایران مهاجرت کرده بودند، با وجود دعوتهای مکرر سلاطین صفوی، تا پیش از شیخ علی، از اقامت دائم در ایران خودداری میکردند؛ با این حال، شیخ علی سرانجام به ایران آمد و تا پایان عمر در اصفهان اقامت گزید. او در میان برخی از علمای ایرانی همعصر خود که به مناصب دولتی دست یافته بودند، نوعی بدبینی محتاطانه داشت.
اثر مهم و ماندگار وی، کتاب «الدرّ المنثور من المأثور و غیر المأثور» است که به عنوان یک اثر کشکولی، گنجینهای از نکات دقیق پیرامون زندگی شخصی، خاندان او، و همچنین اطلاعات ارزشمندی درباره شماری از علمای معاصر جبل عاملی و آثار مکتوب ایشان محسوب میشود. این کتاب نه تنها شامل مقالاتی در زمینههای فقهی و تفسیری است، بلکه به عنوان یک منبع مهم در تاریخ فرهنگی و علمی آن دوره نیز اهمیت دارد. یکی از ارزشهای بنیادین این اثر، نقل قولهای مؤلف از منابعی است که اصل آنها امروزه از میان رفته است.
بهطور خاص، یکی از مهمترین بخشهای کتاب «الدرّ المنثور»، چاپ متن خودزندگینامهای است که شهید ثانی (جد ایشان) برای خود نگاشته است؛ متنی که تنها از طریق این کتاب به دست ما رسیده است. شیخ علی همچنین با استناد به مجموعهی گرانبهای کتابخانهای که از آباء و اجدادش به ارث برده بود، مطالب و متون متعددی را از منابعی که امروزه نسخهی اصلیشان مفقود شده، نقل کرده است. علاوه بر این، وی در خلال شرح حال کوتاهی که از اجداد و خود ارائه میدهد، به اشاراتی سفرگونه به سفر حج و خاطرات مکه خود پرداخته که میتوان آن را با اندکی اغماض، به عنوان سفرنامه یا خاطرات حج وی در نظر گرفت؛ یادداشتهایی که بخش اندکی از آن با تلاش خود شیخ علی از شام به ایران منتقل شده است.
