دریای زرافشان که در واقع به نام رود زرافشان شناخته میشود، یکی از رودخانههای مهم و تاریخی در آسیای میانه است که نقش قابل توجهی در شکلگیری تمدنهای منطقه داشته است. این رودخانه از رشتهکوههای شرق ترکستان در ناحیه پامیر-آلای در کشور تاجیکستان سرچشمه میگیرد و مسیر طولانی خود را از مناطق کوهستانی آغاز میکند. زرافشان پس از شکلگیری، به سمت غرب جریان پیدا میکند و از سرزمین تاجیکستان عبور کرده و وارد خاک ازبکستان میشود. در طول مسیر خود، این رود از دره زرافشان و شهرهای تاریخی و مهمی همچون سمرقند و بخارا میگذرد و نقش حیاتی در شکلگیری و تداوم زندگی در این مناطق ایفا میکند. طول این رودخانه حدود ۷۴۰ تا ۸۷۷ کیلومتر برآورد شده و یکی از منابع مهم آب در منطقه به شمار میرود. آب زرافشان عمدتاً از ذوب برفها و یخچالهای طبیعی تأمین میشود و همین موضوع باعث پایداری نسبی جریان آن در فصلهای مختلف سال شده است. این رودخانه در گذشته به سمت آمودریا جریان داشت و یکی از شاخههای تغذیهکننده آن محسوب میشد، اما امروزه در بیابانی در شمال ترکمنآباد پیش از رسیدن به آمودریا ناپدید میشود. حوضه آبخیز زرافشان زمینهای گستردهای را آبیاری میکند و از طریق کانالها به مناطق کشاورزی مختلف آبرسانی میشود. نام زرافشان به معنای «افشاننده زر» است و به حاصلخیزی و ارزش اقتصادی این رود در آبیاری و همچنین احتمال وجود معادن طلا در بالادست آن اشاره دارد. در مجموع، رود زرافشان یکی از شریانهای حیاتی و تاریخی آسیای میانه به شمار میرود که هم از نظر جغرافیایی و هم از نظر تمدنی اهمیت بسیار زیادی دارد.
دریای زرافشان
لغت نامه دهخدا
دریای زرافشان. [ دَرْ ی ِ زَ اَ ] ( اِخ ) دریاچه ای است متصل به سمرقند. ( آنندراج ). و رجوع به زرافشان در ردیف خود شود.
فرهنگ فارسی
دریاچه ایست متصل به سمرقند
