اقسام تفسیر نقلی
اقسام تفسیر نقلی یا تفسیر مأثور به مجموعه شیوههایی گفته میشود که در آنها معنای آیات قرآن بر اساس نقل معتبر و گزارشهای تاریخی و دینی توضیح داده میشود و این روش در درجه نخست بر خود قرآن کریم تکیه دارد و سپس از روایات پیامبر اسلام و امامان معصوم بهعنوان مفسران اصلی قرآن بهره میگیرد. در مرحله بعد، اقوال صحابه پیامبر و در ادامه دیدگاههای تابعان نیز در چارچوب نقل تاریخی مورد توجه قرار میگیرد، زیرا این گروهها به لحاظ زمانی و فرهنگی به عصر نزول نزدیکتر بودهاند و فهم آنان از زبان و فضای قرآن اهمیت تفسیری داشته است. یکی از مهمترین اقسام تفسیر نقلی، تفسیر قرآن به قرآن است که در آن آیهای مبهم با آیهای دیگر که توضیحدهنده همان معناست تبیین میشود و این روش از دقیقترین شیوههای فهم قرآن به شمار میرود. نوع دیگر، تفسیر قرآن با سنت است که در آن پیامبر اکرم با گفتار، رفتار و تقریر خود مفاهیم کلی و مجمل قرآن را شرح داده و احکام و معارف آن را روشن کرده است. در کنار این دو، تفسیر بر اساس اقوال صحابه قرار دارد که به دلیل نزدیکی آنان به پیامبر و آگاهی از شرایط نزول آیات، در فهم برخی معانی نقش کمکی دارد. همچنین تفسیر تابعان نیز در این مجموعه قرار میگیرد، هرچند اعتبار آن نسبت به قرآن و سنت کمتر است و بیشتر جنبه تأییدی و کمکی دارد. در برخی منابع تفسیری، روایات این سه گروه در کنار هم نقل شده و برای روشن شدن مفاهیم آیات مورد استفاده قرار گرفتهاند. از نظر اعتبار علمی، تفسیر نقلی زمانی ارزش قطعی دارد که بر نقل معتبر، متواتر یا همراه با قرائن اطمینانآور استوار باشد، در غیر این صورت ممکن است در حد ظن و احتمال باقی بماند. بنابراین اقسام تفسیر نقلی در یک ساختار سلسلهمراتبی از قرآن، سنت، صحابه و تابعان شکل میگیرد که هر کدام نقش متفاوتی در تبیین معانی آیات دارند. این روش در مجموع یکی از پایههای اصلی علم تفسیر اسلامی محسوب میشود و در کنار سایر روشهای عقلی و اجتهادی، در فهم دقیقتر قرآن کریم مورد استفاده قرار میگیرد.
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] تفسیر نقلی یا تفسیر ماثور در بیان و تفصیل آیات مبهم قبل از هر چیز، بر خود قرآن استوار است و سپس بر روایات نقل شده از معصوم (پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) یا امامان معصوم (علیهم السّلام) که جانشینان برگزیده آن حضرتند) و بعد از آن، بر روایاتی از صحابه بزرگوار پیامبر و تابعان آنان -رضوان الله علیهم- که در توضیح و شرح دشواری های آیات مبهم وارد شده است.
اینکه روایات تابعان درباره تفسیر را جزو تفسیر نقلی قرار داده اند از آن جهت است که کهن ترین کتب تفسیر نقلی مثل تفسیر ابن جریر و دیگران بر اقوال و آراء تابعان در تفسیر، به اندازه روایات ماثور از معصومین اعتماد کرده اند؛ لذا ملاحظه می کنیم که منقولات تابعان را در کنار منقولات صحابه و بلکه همطراز احادیث پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلّم) و دیگر ائمه (علیهم السّلام) قرار داده اند.
انواع تفسیر مأثور منقول
انواع تفسیر نقلی و اعتبار آنها عبارتند از:
← تفسیر قرآن به قرآن
در اینجا باید به این نکته توجه شود که حجیت و اعتبار گفتار معصوم یا صحابه و تابعان در تفسیر قرآن در صورتی که مشافهتا (رو در رو) تلقی گردد، جای بحث نیست؛ ولی اگر با واسطه و از طریق خبر واحد (روایت از ایشان) به دست برسد چگونه است؟ آیا می توان به آن اعتماد کرد یا نه؟
← دیدگاه برخی علماء
...