دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] بُشْتی، ابوحامد احمد بن محمد خارْزَنْگی د ۴۸۳۴۸ق /۹۵۹م، ادیب و لغت شناس ِ عربی نویس ایرانی بود. برخی منابع تاریخ درگذشت او را ۴۰۸ق نوشته اند که نادرست می نماید.
اصل وی از روستای خارزنگ از توابع بشت در حوالی نیشابور است. از زندگی او به رغم شهرتی که در زمان حیات کسب کرد، اطلاعات بسیار اندکی در دست است. وی پیشوای ادیبان خراسان در عصر خود بود و چون پس از ۳۳۰ق /۹۴۲م به حج رفت، علمای زمان از جمله ابوعمر زاهد و مشایخ عراق به پیشوایی او در دانش اعتراف کردند؛ هنگامی هم که به بغداد رفت، مردم آنجا از دانش فراوان او در زمینه لغت، شگفتی نمودند و وی در پاسخ گفت: من «میان دو عرب ِ بشت و طوس » زیسته ام. بشتی از محمد بن ابراهیم بوشنجی حدیث آموخته، و حاکم نیشابوری از او روایت کرده است.
آثار وی
کتاب ِ تفسیر ابیات ادب الکاتب، التفصلة و التکمله را از او دانسته اند به گفته ازهری قصدِ بشتی از تالیف التکمله، تکمیل کتاب العین خلیل بوده، و وی در آغاز این اثر از آثار کسانی چون اصمعی، ابوعبیده، ابوعبید، ابن سکیت، فراء، ابن اعرابی و اخفش به عنوان مآخذ آن یاد کرده است.
پیش بینی انتقاد از خود
بشتی خود آگاه بود که برخی درصدد انتقاد از کتاب وی برخواهند آمد؛ چه، وی مطالبی را بدون استماع از عالمان، به آنان اسناد داده است. او در دفاع از خود می نویسد: روایت کردن و استناد جستن به کتب علما از اعتبار آن کس که صحیح و فصیح را از سقیم و رکیک باز می شناسد، نمی کاهد. آنگاه برای اثبات نظر خود، از ابوتراب و قتیبی نام می برد که با وجود فاصله زمانی، از عالمان قبل از خود روایت کرده اند. اما ازهری او را به ایجاد تحریف و اخلال در اصول و مفاهیم عربی متهم کرده، ادعای وی را در توانایی تشخیص صحیح از سقیم و رکیک از فصیح، باطل می داند. از دیدگاه او، دانش بشتی - چنانکه خود اذعان کرده است - از رهگذر کتاب ها حاصل شده، و پیداست که چنین دانشی، در معرض تحریف و اشتباه قرار دارد. وی آنگاه، برخی تحریف ها و تفسیرهای نادرست بشتی را از کلمات عربی شاهد می آورد و از دانش پژوهان می خواهد که به آنچه وی در تألیفش آورده است، فریفته نشوند.