ابوزید احمد بن سهل بلخی

[ویکی فقه] اَبوزِیدِ بَلخی، احمد بن سهل (ح ۲۳۵ ـ ۳۲۲ق/ ۸۴۹ ـ ۹۳۴م)، ادیب، متکلم، فیلسوف و جغرافی دان و متفنن درعلوم گوناگون بود.
قدیمی ترین منابع آگاهی ما درباره این دانشمند کتاب الفهرست ابن ندیم و کامل ترین آن ها معجم الادباء یاقوت است. منابع متأخر تمام اطلاعات خود را از یاقوت گرفته اند و یاقوت اخبار مربوط به ابوزید را از کتابی که ابوسهل احمد بن عبیدالله بن احمد تألیف کرده بود. به دست آورده است. منبع سخنان ابوسهل نیز ابومحمد حسن بن محمد وزیری است که از شاگران ابوزید بوده و کتابی با عنوان اخبار ابی زید داشته است.
تولد
ابوزید در ناحیه شامیستیان، از روستاهای نزدیک نهر غربنکی، یکی از از ۱۲ نهر بلخ، متولد شد. پدرش سیستانی و معلم کودکان بود. ظاهراً ابوزید نیز یک چند همین شغل را داشته است.
آغار سفر وی
در جوانی همراه قافله حاجیان به عراق سفر کرد تا در مذهب امامیه ـ که خود از پیروان آن بود ـ تحقیق کند و «امام» را دریابد. در آن جا به محضر یعقوب بن اسحاق کندی (۱۸۵ ـ ۲۵۸ق) راه یافت و نزد او به کسب علوم عقلی پرداخت. وی ۸ سال در عراق به سر برد و با بزرگان و دانشمندان در ارتباط بود. در این مدت فلسفه، نجوم، طب و طبیعات را آموخت و در علم کلام و دیگر دانش های متداول اسلامی تبحر یافت. سپس از راه هرات به بلخ بازگشت.
توجه امرا و بزرگان به ابوزید
...

💡 اگرچه ادوارد براون احتمال می‌دهد که این فارس‌نامه را ابوزید احمد بن سهل بلخی، مؤلف صورالاقالیم تألیف کرده باشد، اما در هیچ‌یک از منابع معتبر، نامی از مؤلف فارس‌نامه به میان نیامده است و تنها حاجی خلیفه، در کشف‌الظنون او را بلخی خوانده و نوشته است

💡 در همین دوران در زمینهٔ ترجمه نیز شاهد پیشرفت‌هایی هستیم؛ آثار علمی و دینی بسیاری ترجمه شد. ابوزید احمد بن سهل بلخی —که مورد لطف جیهانی، وزیر نصر بود— کتاب‌های زیادی از عربی به فارسی ترجمه کرد؛ مانند کتاب حدود الفلسفه، ما یصح من احکام النجوم و کتاب اخلاق الامم؛ همچنین او کتابی به‌نام صور الاقالیم در زمینهٔ جغرافیا نوشت. بی‌شک دوران حکومت سی‌سالهٔ نصر را می‌توان عصر درخشانی فرهنگ در قلمرو سامانیان دانست و می‌توان این دستاوردها را نتیجهٔ اقدامات وزرای او دانست؛ چراکه زمانی که نصر به حکومت رسید، هشت سال بیشتر نداشت و با تلاش وزرای او، جیهانی و بلعمی، در دوران امارت نصر قلمرو سامانی تبدیل به مرکز مهم فرهنگ و دانش شد؛ این‌گونه بود که در آن دوران بخارا از شهرهای مهم به‌شمار می‌رفت.