شجره الدر

( شجرةالدر ) شجرةالدر. [ ش َ ج َ رَ تُدْ دُر ] ( اِخ ) شجرالدر. ملقب به عصمةالدین از ملکه های اسلام و ملکه مصر،کنیز الملک الصالح نجم الدین ایوب بود و پس از آنکه پسری به نام خلیل از او بدنیا آمد وی را به زنی اختیار نمود. صلاح الدین صفدی نویسد: این بانو مورد اعتماد و مهر الملک الصالح و بانویی زیبا و دوراندیش بود و چون الملک الصالح درگذشت مرگ او را پنهان داشت تا آنکه برای تورانشاه بیعت گرفت ولی با دسیسه تورانشاه را در 7 محرم سال 648 هَ. ق. به قتل رسانید و در 2 صفرسال 648 هَ. ق. سلطنت بر شجرةالدر مسلم گشت و او نهمین از خاندان ایوبیان حاکم مصر بود و در نتیجه انتقاد و فشار خلیفه المستنصر باﷲ ابوجعفر در بغداد خود را مخلوع نمود و زمام امور را به دست سپهدار و همسرش عزالدین ایبک ترک سپرد و در پایان ماه ربیع الاول 648 هَ. ق. برای نخستین بار یکی از ترکها حکومت مصررا به دست گرفت و خود را به الملک العزیز ملقَّب گردانید. پس از مدتی شجرةالدر که حاکم مقتدر واقعی بود باخبر شد که الملک العزیز قصد ازدواج با دختر حاکم موصل بدرالدین لؤلؤ را دارد. دست بکار شد و با توطئه ٔسنجر جوهری در روز سه شنبه 23 ربیع الاول 648 هَ. ق.الملک العزیز را در حمام به قتل رساندند. و پس از این واقعه شجرةالدر در برج احمر زندانی شد و در ربیعالاَّخر 648 هَ. ق. کشته او را خارج از قلعه یافتند و در جوار سیده نفیسه در قاهره مدفونش ساختند. توقیعات شجرةالدر ( ام خلیل ) بود و بر روی سکه ها: المستعصمیةالصالحیة ملکة المسلمین والدة الملک المنصور خلیل امیرالمؤمنین نقش میزد. و خطبا پس از دعای خلیفه برای او دعا میکردند و نامش را در خطبه ذکر مینمودند. ( از اعلام النساء ج 2 ص 286 ) ( اعلام زرکلی ج 3 ص 231 ).

عصمه الدین نخستین از ممالیک بحری ( ۸۴۸ ه. ق./ ۱۲۵٠ م. ). وی زوجه ملک الصالح بود. سلطنت او دیری نپایید.

💡 تمام منابعی که از رقیه یاد کرده‌اند، محل دفنش را دمشق و نزدیک به کاخ یزید گزارش کرده‌اند. این مقبره امروزه در محله عماره دمشق و در شمال شرقی مسجد سابق اموی واقع شده‌است. در منتخبات التواریخ اثر تقی‌الدین حصنی، محل دفن رقیه را در کنار باب فرادیس دمشق (شمال شرقی مسجد اموی در نزدیکی کاخ یزید) گزارش شده‌است. عبدالوهاب بن احمد شافعی، ملقب به شعرانی در کتاب المنن گزارش نوشته‌است که وی در بارگاهی نزدیک جامع دارالخلیفه یزید به همراه جمعی دیگر از اهل بیت پیامبر مدفون است. به این مسجد، امروزه جامع شجره الدر گفته می‌شود. نخستین سندی که به قبر کنونی رقیه بنت الحسین در دمشق اشاره دارد، کتاب تسلیة المجالس نوشته حائری کرکی است که در آن آمده‌است:

💡 با به قدرت رسیدن عز الدین ایبک ترکمانی، حکومت دودمان ایوبیان به پایان رسید و سلطنت ممالیک (بردگان) آغاز شد. ایبک، مطلع از جنگ‌آوری و چابک‌سواری و تدبیر و ایمان قطز، او را فرماندهٔ لشکر و وزیر دست راست خود کرد. او مدتی امور را در تصرف خود داشت تا اینکه همسرش، شجره الدر، با کمک گروهی از ممالیک او را کشت. علت قتلش این بود که همسرش متوجه شد که ایبک می‌خواهد بر سر او هوو (زن دوم) بیاورد. پس از کشته شدن عزالدین ایبک، فرزند پانزده ساله‌اش به نام نورالدین علی به حکومت رسید. به حکومت رسیدن این نوجوان پانزده ساله مصادف با تصرف و نابودی بغداد در ۱۲۵۸ و کشته شدن مستعصم، خلیفهٔ عباسی، به‌دست لشکر هولاکو و، متعاقباً، تسلطشان بر شام و حلب بود؛ چنان‌که لشکر مغول تا آنجا پیش رفت که در پشت دروازه‌های مصر برای حمله به آنجا اردو زد.