حاشیه بر کتاب «المکاسب» اثر شیخ اعظم انصاری، از جمله متون برجسته و دقیق در شرح این اثر فاخر محسوب میشود. این کتاب که یکی از مهمترین میراثهای علمی باقیمانده از آخوند خراسانی (ره) است، علیرغم اختصار در عبارت، بخش اعظم مباحث مربوط به بیع و خیارات را پوشش میدهد. نوآوریها، تحقیقات کمیاب، قدرت استدلال قوی، استحکام ادله و احاطه علمی بیبدیل مؤلف، همراه با دقت نظر و بیان شیوا، این حاشیه را از سایر شروح متمایز ساخته است. از آنجایی که نگارش این اثر در اواخر عمر شریف آخوند خراسانی و پس از تألیف آثار مهمی چون «رسائل»، «درر الفوائد»، «فوائد الأصول» و «کفایة الأصول» صورت گرفته، میتوان آن را چکیده و خلاصه افکار عمیق این فقیه اصولی دانست و از این رو از اعتبار علمی ویژهای برخوردار است.
ماهیت مطالب این کتاب، همانند تدریسهای آخوند و سایر تألیفات او، به دلیل عمق مباحث، دوری از حواشی غیرضروری و ایجاز در بیان، آن را در زمره متون فقهی بسیار پیچیده قرار داده است، بهگونهای که درک آن برای بسیاری از طلاب و محققان دشوار است. این ایجاز در عین دقت، نیاز به تمرکز بالایی در مطالعه دارد. برای تسهیل فهم مطالب این اثر نفیس و عمیق، مراجعه به کتابهایی که تقریر درس مؤلف هستند، میتواند راهگشا باشد. به طور خاص، کتاب «احکام المکاسب و التجارة» که تقریر درسهای آخوند توسط شاگرد ایشان، شیخ حسن بن عبدالله بدر قطیفی (م ۱۳۳۴ ق)، میباشد، منبعی ارزشمند برای توضیح و گسترش نکات دقیق مطرح شده در این حاشیه به شمار میآید.
نکته شایان ذکر دیگر، وجود حاشیهای با همین نام بر «المکاسب» اثر میرزا حبیبالله رشتی (م ۱۳۱۲ ق) است که آن هم کتابی بسیار ارزشمند در این حوزه محسوب میشود. این حاشیه در اواخر دوران حیات شیخ اعظم انصاری، همزمان با اشتغال ایشان به تدریس مکاسب، توسط رشتی نگاشته شده است. اگرچه این اثر بعدها توسط شاگردان آن عالم بزرگوار بهتدریج جمعآوری و تدوین گردید، اما باز هم به دلیل نزدیکی به استاد و زمانه تدریس، حاوی نکات روشنگری در تفسیر مبانی مکاسب است. بنابراین، در مسیر فهم عمق فقه استدلالی، مواجهه با حواشی مختلف بر این متن، به ویژه دو مورد ذکر شده (آخوند خراسانی و رشتی)، ابعاد گوناگون یک مسئله فقهی را برای پژوهشگر آشکار میسازد.
