علم لغت

[ویکی فقه] علمی است که در آن درباره مفردات الفاظ وضع شده و از جهت دلالت مطابقی آنها بر معانی شان بحث می شود. و از آن جا که موضوع این علم، لغتِ مفرد حقیقی است، برخی گفته اند که علم لغت، شناخت اوضاع شخصی مفردات می باشد. هدف این علم پیشگیری از اشتباه در معانی حقیقی لغات و تمایز قایل شدن بین معانی حقیقی و مجازی و برداشت های عرفی است. و روشن است که افاده و استفاده از هر علمی منوط به شناخت لغت می باشد.
۱. ↑ فیروز آبادی، محمد بن یعقوب، القاموس المحیط،، ص ۲۹.
سایت اندیشه قم
...
[ویکی اهل البیت] "علمی است که در آن درباره مفردات الفاظ وضع شده و از جهت دلالت مطابقی آنها بر معانی شان بحث می شود و از آنجا که موضوع این علم، لغتِ مفرد حقیقی است برخی گفته اند که علم لغت، شناخت اوضاع شخصی مفردات می باشد. هدف این علم پیشگیری از اشتباه در معانی حقیقی لغات و تمایز قایل شدن بین معانی حقیقی و مجازی و برداشت های عرفی است و روشن است که افاده و استفاده از هر علمی منوط به شناخت لغت می باشد".
"علم لغت از جمله علوم لسانی است که در عرض علم نحو و اشتقاق توسعه یافته مراد از علم اللغة تحقیق در مفردات الفاظ از حیث معانی او اصول و وجوه اشتقاق آنهاست. از همان موقع که روات شروع به گردآوردن اخبار و اشعار و امثال عرب کردند جمع کردن لغات مختلف نیز آغاز شد و در موضوعات خاصی از قبیل اسماء وحوش، خلق انسان، البل، الخیل، النبات، الشجر و امثال آنها رسالات کوچکی به وسیله ی روات بزرگ مانند اصمعی و ابوزید انصاری و قام بن سلام و جز آن تالیف شد.
این روات مفرداتی که از اعراب بدوی شنیدند با ذکر معانی آنها دسته بندی جمع و نقل کردند. هر یک از کتب در حقیقت عبارت بود از مجموعه ی لغاتی در اسماء حیوانات و اعضاء آنها و انسان و اسامی اعضا و احوال او در انواع نخل و گیاهان و درختان و افعال و اسماء هر یک از در هر مورد. این لغات و مفردات با زحمات فراوان در بادیه و یا از طریق سوال از فصحاء و وافدین به بصره و کوفه جمع گردید و آنها را در کتب خاصی بدون رعایت ترتیب حروف معجم گرد آوردند.
این کتابها اساس تألیف کتب لغت بزرگی شد که بعد از این تاریخ می بینیم بدین معنی که اگر چه کتب لغت را لغویان با همان روش راویان با گردش در بادیه جمع کردند لیکن اولاً از این کتب در جمع لغت سرمشق گرفتند و ثانیاً از آنها کمال استفاده را بردند. نخستین کسی که به این کار یعنی تألیف کتابی به مقصود جمع همه ی لغات زبان عرب به ترتیب حروف معجم شروع کرد.
ابوعبدالرحمن خلیل بن احمد فراهیدی ازدی بصری است که استاد سیبویه بود وی از علماء بزرگ علوم لسانی و ادبی و مبتکر علم عروض و واضع کتب معجم در علم لغت است خلیل مفردات لغت را به ترتیب حروف معجم در کتاب خود گرد آورد و در ترتیب حروف هم مخارج آنها را مناط اعتبار قرار داد و نخست از حروف حلق آغاز نمود و از حروف حلق با آنکه مخرج آن از همه دنبال تر است یعنی عین ابتدا کرد (بدین نحو: ع ح ه خ غ ق ک ج ش ص ض س ر ط د ت ظ ذ ث ز ل ن ف ب م و ا ی) و به همین سبب اثر او به "کتاب العین" مشهور شد، این کتاب قسمت هایی در بعضی کتب مانند کتاب النحو سیبویه و المزهز سیوطی نقل شده و جز آن قسمت های پراکنده چیزی از آن در دست نیست.
تألیف این کتاب مایه ی ایجاد نهضتی در تهیه ی معاجم گردید ولی ترقی علم لغت از قرن سوم به بعد خاصه در قرن چهارم حاصل شد و همواره بزرگترین علمای لغت از قوم ایرانی بوده اند نام بزرگترین علمای لغت و چگونگی روش آنان در کار خود هنگام بحث در علوم دینی در قرن چهارم مذکور خواهد افتاد".

💡 در كتاب معجم اللغة - كه انصافا - در موضوع علم لغت بى نظير است -ذيل ماده علقم مى نگارد: يكى از معانى كلمه علقمه، نبقه است. سپس درذيل لغت نبق مى نويسد: يكى از معانى كلمه نبق، درخت سدر و ميوه آن است. ازتعريف فوق به دست مى آيد كه واژه علقمه به معنى درخت سدر و ميوه آن است.

💡 كلمه (سيد) از نظر لغت عرب: در كتاب معجم اللغة كه انصافا در علم لغت بى نظيراست - مى نگارد: سيد يعنى رئيست، پرورش دهنده، آقا، مالك، شريف وفاضل، سخى و كريم، حليم و بردبار، عابد و پرهيزگار، زعيم كه در قرآن هم بههمين معنا به كار رفته است كسى كه مال خود را در راه حق عطا كند، شكر خدا را به جا آوردو بزرگ و مربى خاندان:

💡 علاوه بر اينكه اصلا شرافت علم لغت مگر جز براى اين است كه از راه لغت، هر شنوندهاى بمقصد درونى و قلبى گوينده پى ببرد؟ و ملائكه بدون احتياج بلغت و تكلم، وبدون هيچ واسطه اى اسرار قلبى هر كسى را ميدانند، پس ملائكه يك كمالى مافوقكمال تكلم دارند.

💡 علامه در علم لغت، ابن منظور، گويد: حيدره يعنى شير از هرى، از ابوالعباس احمد بنيحيى نقل كرده است كه راويان اختلاف ندارند در اينكه اين ابيات از على بن ابى طالب(عليه السلام ) است:

💡 پيشوايان علم لغت، هر چند درباره دو واژه كسب و اكتساب گفته اند كه هر دو مختصند بدانجايى كه عمل به اختيار آدمى انجام شود، همچنان كه واژه طلب وامثال آن مختص به اين گونه موارد است، ليكن اين تفاوت را بين دو واژه گذاشته اند كهدر كلمه (كسب )