دانشنامه آزاد فارسی
تجدّد اَمثال
(در لغت به معنای نوشدن همانندها) در اصطلاح کلام، فلسفه و عرفان، تجدّد در برابر ثبات امثال و مانندهاست. نظریۀ تجدّد یا تبدّل امثال در برابر نظریۀ ثبات قرار دارد: ۱. تجدّد امثال، عبارت از آن است که اَعراض، یا اعراض و اجسام (جواهر) و یا به طور کلی هستی های امکانی (ماسِوَی الله) پیوسته در حال دگرگونی و نو شدن است و آنچه در لحظۀ پیشین هستی دارد، گرچه به ظاهر می پایَد و ثابت می نماید، امّا به واقع، در لحظۀ پسین، یکسره از میان می رود و وجودی تازه که همانند موجود پیشین است به جای آن می نشیند. نظریۀ تجدد، شامل سه دیدگاه است: الف. دیدگاه تجدّد اَعراض، که اشاعره با استناد به قاعدۀ «العَرَضُ لا یَبقی زمانَیْن » (عَرَض در دو زمان نمی پاید) از آن دفاع می کنند؛ ب. دیدگاه تجدد اجسام (جواهر)، که نَظّام معتزلی و تفتازانی ماتُریدی، براساس این نظریه که اجسام، مجموعۀ اَعراضِ گرد هم آمده است، به تبیین و توجیه آن پرداخته اند؛ ج. دیدگاه تجدد جهان (ماسِوَی الله)، که دیدگاه عرفاست و برطبق آن جهان گرچه به ظاهر ساکن می نماید، امّا پیوسته درحال نو شدن است. به تعبیر مولوی: «هر زمان نو می شود دنیا، و ما/بی خبر از نوشدن اندر بقا» و به قول ابن عربی، جوهر، به معنای موجودِ ثابتِ قائم به ذات، تنها ذات الهی است؛ و ماسوی الله، بدان سبب که پیوسته دستخوش دگرگونی است، عَرَض است. ۲. ثبات، در برابر تجدّد، دیدگاه بیشتر متکلمان معتزلی و شیعی و نیز حکمای مَشّایی است. اینان به هیچ قسم از اقسام تجدّد باور ندارند و برآنند که موجودات اعم از مجرّد و غیرمجرد و اعم از جوهر و عرض، جمله دارای ثبات و قرارند و حس بدین امر گواهی می دهد. تجدّد و حرکت، آن گونه که حکمای مشایی گفته اند فقط به چهار مَقوله از مقولات عرضی، یعنی کم وکیف و وضع و اَیْن محدود است. در حکمت متعالیه ملاصدرا حرکت در جوهر نیز مطرح شده و به اثبات رسیده است.
