حدود العالم

حدودالعالم. [ ح ُ دُل ْ عا ل َ ] ( ع اِ مرکب )( اصطلاح جغرافیا ) مرزهای جهان. || ( اِخ ) نام کتابی مشهور که در 372 هَ. ق. تألیف شده است.

من المشرق الی المغرب کتابی است در صفت زمین و نهاد و انقسامات آن و نواحی و بلاد و اقوام مختلف و احوال آنها که بسال ۳۷۲ ه. ق.در عهد محمد بن احمد فریغون از آل فریغون معاصر نوح ابن منصور سامانی تالیف شده و نویسنده آن شناخته نیست. این کتاب دوبار بطبع رسیده.
( اسم ) مرزهای جهان حدهای عالم

(نام کامل: حدودالعالم من المشرق الی المغرب) نخستین کتاب جغرافیا به زبان فارسی و یکی از قدیمی ترین متون نثر فارسی که در ۳۷۲ ق تألیف و به امیر ابوالحارث محمد بن احمد فریغونی، از حکام جوزجان، اهدا شده است. نویسنده آن شناخته شده نیست. تنها نسخۀ خطی آن در اوایل قرن ۲۰ در شهر بخارا پیدا و به صورت چاپ عکسی در روسیه منتشر شد. مینورسکی، ایران شناس برجسته، آن را به انگلیسی ترجمه کرد و همراه با حواشی مفصل در ۱۹۳۶ در لیدن به چاپ رساند. سیدجلال الدین تهرانی آن را در ۱۳۱۴ ش و منوچهر ستوده در ۱۳۴۰ در ایران به طبع رساندند. حدودالعالم به جغرافیای عمومی، به ویژه جغرافیای سرزمین اسلامی پرداخته و چون مؤلف آن اهل ماوراءالنهر بوده، مطالب آن دربارۀ این منطقه از اهمیت خاص برخوردار است.

💡 از سده‌های نخستین پس از اسلام نزد جغرافی‌دانان ایرانی روس‌ها از دیگر اسلاوها جدا شده بودند. ایشان اسلاو را «سقلاب» و در جمع «سقالبه» یا «صقالبه» می‌گفتند. نویسنده حدود العالم در نیمه دوم سده چهارم هجری ایشان را متمایز کرده‌است.

💡 در حدود العالم که کتابی فارسی دربارهٔ جغرافیا در سال ۹۸۲ میلادی ست، به گیلان اشاره شده‌است. در دوره ملکشاه، سومین سلطان سلجوقی، یک فرقه مخفی اسماعیلی که هسته مقاومت شیعی در برابر سلجوقیان بود در گیلان ایجاد شد و نهایتاً با عنوان حشاشین معروف شد.

💡 صاحب حدود العالم در ضمن سخن از ناحیت فارس، داراگرد را شهری خرم و آبادان یاد کرده‌است و یاقوت حموی می‌گوید: کلمه دارابگرد، گاه به صورت مخفف، الف اول آن حذف می‌شود و «درابجرد» گویند و اصل، کلمه اول ترکیب است و معنی آن به فارسی کار داراب (عمل داراب) است و داراب همان دارا است که اسکندر وی را کشت. درابجند هم آمده‌است. (برگزیده مشترک یاقوت حموی پانویس ص ۴۶)

💡 حدود العالم را منوچهر ستوده در تهران به چاپ رساند. ترجمه و شرح کتاب را ولادیمیر مینورسکی به انگلیسی منتشر کرد.

💡 مؤلف حدود العالم می‌نویسد: دریای زره به سیستان است که گرد آن سی فرسنگ است، اندر پهنای او هشت فرسنگ وگاه آب این دریا چندان بود که از رودی خیزد که از کرمان بگذرد و به دریای اعظم ریزد.