کتاب فتوحالبلدان تألیف احمد بن یحیی بلاذری (درگذشته حدود ۲۷۹ قمری)، اثرى ارزشمند به زبان عربی است که به شرح فتوحات مسلمانان در صدر اسلام میپردازد. این اثر را میتوان از آخرین و بهاعتقاد برخى مورخان، معتبرترین کتاب در این زمینه دانست. بلاذری در تألیف این اثر از بیشتر منابع پیش از خود بهره برده و اطلاعات خویش را از طریق گفتوگو با شمار فراوانی از شخصیتهای علمی، روات و حتی افراد گمنام، در سفر و حضر، گردآوری کرده است. وی در عین حال، به بررسی صحت اخبار و تلخیص روایات مشابه نیز اهتمام داشته است.
بلاذری ساختار کتاب خویش را بر پایه تقسیمبندی موضوعى تنظیم کرده و هر باب را به فتح یک شهر یا سرزمین خاص اختصاص داده است. در هر بخش، رویدادهای مربوط از آغاز فتح تا دوره زندگی مؤلف به تفصیل بیان شده است. علاوه بر این، او ابواب کوتاهی نیز به کتاب افزوده که در آنها به تشریح برخی مظاهر تمدن اسلامی، مانند تاریخچه کاغذ، سیر تحول خط، ترجمه دیوان فارسی به عربی و قوانین مربوط به زمینهای خراجی، پرداخته است. این رویکرد، کتاب را به منبعی جامع هم در زمینه تاریخ فتوحات و هم در حوزه تاریخ فرهنگی و اداری تبدیل کرده است.
تاریخ دقیق تألیف کتاب مشخص نیست، اما مسلم است که پس از سال ۲۵۵ قمری به نگارش درآمده است. این اثر گرانقدر به فارسی نیز ترجمه شده است؛ از جمله ترجمه کامل آن توسط محمد توکل در سال ۱۳۳۷ شمسی منتشر شده و آذرتاش آذرنوش نیز بخش مربوط به فتوحات ایران را ترجمه کرده که چاپ دوم آن در سال ۱۳۶۴ شمسی در تهران انتشار یافته است. این ترجمهها دسترسی محققان فارسیزبان را به این متن تاریخی مهم فراهم ساخته است.
