اعتبار روایات اسباب نزول

[ویکی فقه] دانش اسباب نزول از دانش های نقلی است که تنها راه دست یابی به آن نقل است و نمی توان برای رسیدن به آن اجتهاد کرد.
اسباب نزول موجود روایاتی منقول از امامان معصوم (علیهم السلام) صحابه، تابعان و پیروان آن ها است، که از ارزشی یکسان برخوردار نیست؛ افزون بر این که در میان آن ها روایات مجعول و محرَّف نیز دیده می شود.
← استناد واحدی
البته این حکم، روایات سایر صحابیان را شامل نمی شود؛ مانند ابن عباس که از صحابیان خردسال بوده یا ابوهریره که در سه سال پایان حیات پیامبر، اسلام آورده است و روایات آن ها حدیث موقوف به شمار می آید؛ هم چنین سیوطی روایات منقول از تابعان را حدیث مرفوعِ مرسل شمرده است که در صورت برخورداری از دو شرط قابل پذیرش است: نخست این که سند آن تا فرد تابعی صحیح باشد و دوم آن که آن تابعی از پیشوایان در تفسیر باشد که تفسیر خود را از صحابیان گرفته اند؛ مانند مجاهد، عکرمه و سعید بن جبیر، یا آن که آن روایت با روایت مرسل دیگری تقویت شود.
نظر علاّمه طباطبایی
در مقابل این نظر، برخی نیز نگاه خوش بینانه ای به روایات اسباب نزول نداشته، اعتبار آن ها را رد کرده اند؛ علاّمه طباطبایی با این که معتقد است دانستن اسباب نزول تا اندازه ای انسان را از مورد نزول و مضمون آیات آگاه و روشن می کند؛ اما روایات موجود اسباب نزول را فاقد اعتبار کافی می داند. وی می گوید: تتبع این روایات و تأمل کافی در اطراف آن ها انسان را نسبت به آن ها بدبین می کند؛ زیرا اولاً از سیاق بسیاری از آن ها پیدا است که راوی ارتباط نزول آیه با حادثه را به صورت مشافهه و دریافت و حفظ به دست نیاورده، بلکه قصه را حکایت می کند؛ سپس آیاتی را که از جهت معنا با قصه مناسب است به قصه ارتباط می دهد؛
← سبب نزول موجود در روایات
...

💡 بحث مهم، اعتبار یا عدم اعتبار روایات کافی است نه صحت اسانید آن؛ زیرا بر اساس مبنای متاخرین که از زمان مرحوم علامه حلی نمود پیدا کرد، نمی‌توان بسیاری از روایات کافی را از نظر سند صحیح دانست؛ ولی این منافاتی با این ندارد که ما بر اساس نگاه پیشینیان که مرحوم کلینی نیز از آنان است، روایات کافی را معتبر و صحیح به معنای به کار گرفته شده نزد ایشان بدانیم؛ همچنان که برخی از صاحب نظران معاصر باور دارند، ما نیز بر این باوریم که با بازخوانی دقیق میراث رجالی شیعه که عمدتاً بلکه همه از آن پیشینیان است و با مفهوم‌شناسی دقیق واژه‌ها و عبارات توثیق راویان، می‌توان اعتبار روایات کافی را مگر در محدوده بسیار کمی ثابت کرد. ضمن اینکه تعابیر مرحوم کلینی در مقدمه کافی به خوبی به ماندگاری کافی از دیدگاه آن مرحوم دلالت می‌کند.

💡 کاربرد علم رجال در اعتبار یا عدم اعتبار روایات منسوب به معصومین است؛ به این معنا که اگر شرایط رجالی زیر برقرار بود، می‌توان پذیرفت که این سخن از معصوم است و الا پذیرش آن قابل قبول نبوده و در نتیجه نمی‌توان به آن اعتماد کرده و آن را مبنای علم (اعتقادات) یا عمل (فتوا) قرار داد.