اسکندر بیک منشی

[ویکی فقه] اسکندر بیک منشی (۹۶۸- پس از ۱۰۴۳ ق)، منشی و مورخ نامدار روزگار صفویه و صاحب تاریخ عالم آرای عباسی می باشد.
به رغم شهرت اسکندربیک، آگاهی ما از زندگانی وی اندک، و منحصر است به اشارات کوتاه خود او در عالم آرای عباسی و ذیل آن و نیز آن چه قاضی احمد قمی، مورخ و تذکره نویس معاصر اسکندربیک در گلستان هنر درباره او آورده است. خاستگاه او به درستی دانسته نیست؛ اما برخی از محققان، وی را از ایل ترکمان آذربایجان دانسته اند. از آن جا که اسکندربیک خود تصریح کرده که در ۱۰۳۸ ق. (پس از مرگ شاه عباس و آغاز جلوس شاه صفی)، در ۷۰ سالگی تالیف عالم آرا را به پایان رسانیده است، تولد وی می بایست در ۹۶۸ ق. باشد. ابوالحسن قزوینی نیز در فواید الصفویه (تالیف: ۱۲۱۱ ق) همین تاریخ را آورده است.
فعالیت ها
اسکندربیک، چنانکه خود می نویسد، پس از فراگیری علوم متداول آن زمان و نیز «علم سیاق به کار دولتی پرداخت؛ اما به زودی از این شغل که او را «از دریافت فضل و کمال به صد مرحله دور انداخته بود، دست کشید و به فراگیری «علم انشاء» روی آورد. به گفته قاضی احمد قمی، اسکندربیک چندی در (دفتر شرعیات) به نویسندگی اشتغال داشت و آنگاه که در ۹۸۸ ق. به روزگار سلطان محمد خدابنده استیفای این دفتر به قاضی احمد قمی واگذار شد، اسکندر بیک زیر دست او به کار پرداخت. در ۹۹۴ ق. که حمزه میرزای ولیعهد برای سرکوب شورشیان تکلو، به عراق عجم لشکر کشید، اسکندربیک در سمت منشی دیوان، ملازم او بود و خود نیز با شورشیان به نبرد پرداخت. او در ۱۰۰۱ ق.، نزد شاه عباس به اصفهان رفت و در زمره (منشیان عظام) درآمد و در «دیوان انشاء» به کار پرداخت. اسکندربیک،
مطالعات
همچنانکه خود گفته است و نیز از کتاب های بسیاری که در تالیف عالم آرای عباسی از آن ها بهره برده، بر می آید که وی ضمن پرداختن به امور دیوانی، مطالعات گسترده ای نیز در زمینه های تاریخ، ادب، جغرافیا و علوم دیگر داشته است.
وفات
...

💡 مولانا کمال الدین حسین بن محمد ضمیری اصفهانی از شاعران معروف سده دهم و غیر از ضمیری دیگریست که اهل همدان بود. معاصر وی سام میرزا درباره‌اش نوشته‌است که «جوانی بغایت دردمند و بی‌قیدست و بسی فضیلت دارد. از جمله در نجوم و رمل از بی‌نظیرانست و در دقت ذهن و حدت طبع و فهم از بی‌بدلان و طبعش در اسالیب سخن چسبان …» و بنابراین او از روزگار جوانی در علم و ادب شهرت یافته بود و معلوم نیست چرا تقریباً همه تذکره‌نویسان دربارهٔ وی نوشته‌اند که در بزرگسالی کسب دانش آغاز کرد. وی در محضر میر غیاث الدین منصور دشتکی شیرازی دانش آموخت و طب و ریاضی و نجوم فراگرفت و در رمل مهارت یافت و از همین راه در خدمت شاه تهماسب و خاندان شاهی راه جست، و تا آخر عمر بهمین شغل روزگار گذاشت. سال مرگش را اسماعیل پاشا در ایضاح- المکنون ۹۷۳ ضبط کرده و در تذکره غنی سال ۱۰۰۰ ذکر شده‌است، و از جانبی دیگر بعضی خدمت درباری او را تا بعهد شاه عباس کشانیده‌اند که دور از صحت بنظر می‌آید؛ چون بنابر قول تقی الدین اوحدی در عرفات، محتشم کاشانی (م ۹۹۶ ه) ماده تاریخ مرگ ضمیری را ساخت پس سال یکهزار را نمی‌توان تاریخ وفات ضمیری دانست؛ سال ۹۷۳ که فعلاً بعنوان سال درگذشت ضمیری پذیرفته می‌شود تا حدی محل تأمل است زیرا اسکندر بیک منشی او را در شمار شاعرانی ذکر کرده‌است که «در حین ارتحال شاه جنت‌مکان (شاه تهماسب م ۹۸۴) هنگامه سخن‌پردازی ایشان گرم بود»، پس ضمیری قاعدة بایست در آن سال زنده بوده باشد چنان‌که باقی کسانی که درین شمار ذکر شده‌اند (محتشم، دشت بیاضی، ثنایی، میر حیدر...) همه سالها بعد از وفات شاه تهماسب زنده بودند.

💡 شاه عباس صفوی در سال ۱۰۰۱ ه. ق برای گرفتن شهرهای خراسان، از قزوین بیرون آمد و تا بسطام پیش رفت. شاه از بسطام به طرف نیشابور تاخت و عبدالمومن خان به تربت جام عقب‌نشینی کرد. شاه عباس به راحتی شهرهای مزینان، سبزوار، جاجرم و نیشابوررا تسخیر کرد و در هر یک حکام ایرانی گماشت و تا نزدیکی شهر مقدس مشهد پیش رفت ولی چون زمستان فرا رسید، به قزوین بازگشت. پس از بازگشت شاه عباس از خراسان، در سال ۱۰۰۲ ه. ق عبدالله خان و پسرش عبدالمومن خان، باری دیگر خراسان و خوارزم را مورد تهاجم قرار دادند و بسیاری از شهرهای این سرزمین را ویران و قتل‌عام کردند. دراین زمان اسفراین درمحاصره ازبک‌ها قرارگرفت اسکندر بیک منشی محاصره شهر اسفراین را در کتاب عالم آرای عباس چنین گزارش کرده داده‌است: