نظام نوشتاری خط

[ویکی فقه] خط، یا نظام نوشتاری، ابزاری برای ثبت یک زبان به کمک نشانه های دیداری یا بساوایی است.
خط در تاریخ فرهنگ و تمدن اسلامی جایگاه ویژه ای داشته و برخی خطوط در همین تمدن بسط و تحول و تکامل یافته اند. در این مقاله با نظر به مباحث تاریخی و زبانشناختی، گستره و انواع خط در جهان اسلام مورد بررسی قرار میگیرد. (در نسخه اینترنتی این مقاله صورت دقیق آواها نیامده است، علاقمندان به نسخه چاپی مراجعه کنند). این مقاله شامل این بخش هاست:۱) مباحث زبانشناختی۲) در زبانهای سامی۳) در ایران۴) در هند۵) در زبانهای ترکی۶) در آسیای جنوب شرقی
مباحث زبان شناختی
← لازمه نظام نوشتاری
نقش های متعدد خط عبارت اند از:الف) نقش کمک حافظه یا یادآورنده. حافظه انسان کوتاه مدت و گنجایش ذخیره اطلاعات مغز محدود است، خط بر این محدودیت حافظه فائق آمده و امکان ثبت حجم وسیعی از اطلاعات را بدون به کارگیری حافظه، میسر ساخته است.ب) نقش جا به جایی، به این معنی که خط امکان ارتباط از فواصل زمانی و مکانی را فراهم آورده است. خط به عنوان رساله ای انتقالی سبب انتقال اطلاعات از نسلی به نسل دیگر می گردد.ج) نقش نظارت اجتماعی، که از اهمیت ویژه ای برخوردار است. مفاهیمی چون قوانین و حقوق مستقیمآ با خط در ارتباط است.د) نقش تعاملی. وجود چک ها، رسیدها، سفته ها و امثال آن در زندگی امروزی اهمیت نقش تعاملی نوشتار را به اثبات می رساند.
تاریخ پیدایش خط
...

💡 خروشتی نام دبیره باستانی بود که در گنداره باستان استفاده می‌شد. از این نظام نوشتاری برای نوشتن زبان‌های گنداری و سانسکریت استفاده می‌شد. همچنین این خط در بلخ، سغد و امپراتوری کوشان نیز استفاده می‌شد.

💡 کوفی تزئینی، رسم الخطی برای آموزش ندارد اما در نظام نوشتاری قاعده‌مند و اصول تناسب، ترکیب و میزان سواد همانند سایر کتیبه‌ها رعایت و لحاظ می‌شود در دو بخش نظام هندسی و نظام گیاهی به واسطه کشش‌های طولی و عرضی، حرکت‌های افقی و عمودی، مورب و مدور، بیشترین حرکت و خلاقیت را دارد.

💡 البته همانطور که گفته شد؛ ممکن است در کتیبه‌ای از هر سه بخش استفاده نکنند یا ممکن است نظام نوشتاری فقط با نقوش هندسی تلفیق و ترکیب شده باشد؛ که در این موارد به دلیل نبودن فضای کافی در کتیبه‌ها و یا دلایل دیگر از آن استفاده نشده است.

💡 پیش از بیان انواع خط کوفی تزئینی، با توجه به کتیبه‌های این خط در بناهای تاریخی ایران می‌توان اجزای خط کوفی در کتیبه‌ها را به سه بخش عمده تقسیم بندی کرد: نظام نوشتاری، نظام هندسی و نظام گیاهی.

💡 سنگ‌نوشته‌های کرتیر به‌دلیل اندازه و زبان متنوع‌شان، مهم‌ترین اسناد برای فهم نظام نوشتاری، دستور زبان، و واژگان فارسی میانهٔ اولیه است و از این لحاظ فقط با سنگ‌نوشتهٔ نرسه در پایکولی و کتاب نیایش پهلوی قابل مقایسه است.