سمرقندی دولتشاه

[ویکی نور] «دولتشاه سمرقندی» (900-842ق) تذکره نویس و شاعر قرن نهم هجری است.
او فرزند علاءالدوله بختی شاه غازی اسفراینی، تذکره نویس و شاعر، متخلص به علایی، از نجیب زادگان خراسان و از ملازمان امیر علیشیر نوایی و سلطان حسین بایقرا بود. وی مردی درویش صفت بود. دولتشاه کتاب «تذکرة الشعرای» خود را در شرح حال شعرا از آغاز شعر فارسی تا روزگار مؤلف به نام سلطان حسین میرزا بایقرا تألیف کرد. این کتاب هرچند شهرت بسیار دارد، اما درباره شعرایی که پیش از زمان او می زیستند، مطالب آن اغلب اعتبار ندارد.
تذکرة الشعراء (دولتشاه سمرقندی) / نوع اثر: کتاب / نقش: نویسنده

💡 دولتشاه سمرقندی در تذکرهٔ خویش در باب عنصری چنین می‌نویسد:

💡 تذکرةالشعرا کتابی است از دولتشاه سمرقندی که در اواخر قرن نهم هجری قمری نوشته شده است. این کتاب به شرح حال شعرای پارسی‌گو اختصاص دارد که به لحاظ تاریخی به هفت طبقه (یا فصل) تقسیم شده‌اند. در فصل چهارم شرح حالی از سعدی و توصیفی از مقبرهٔ وی آمده است. دولتشاه در این کتاب، اشعار سعدی را نشان‌دهندهٔ حقیقت و طریقت می‌داند و کراماتی به او نسبت می‌دهد.

💡 از مستشرقان هم هرمان آته، ادوارد براون و سیلوستر دو ساسی گفته دولتشاه سمرقندی را پذیرفته‌اند. برتلس نیز بی سرنامه عطار را با مثنوی مولوی مقایسه کرده و آن را از عطار شمرده است. سعید نفیسی و فروزانفر، ضمن تحقیقات مشبعی، این اثر را از عطار نیشابوری ندانسته‌اند. سطح نازل اشعار نیز مؤید این نظر است. سعید نفیسی آن را از عطار تونی، شاعر قرن نهم، شمرده است.

💡 در تذکره دولتشاه سمرقندی چند حکایت راجع به عبید و مشاعرات او با جهان خاتون شاعره و سلمان ساوجی و ذکر تألیفی از او به‌نام شاه شیخ ابواسحاق در علم معانی و بیان و غیره هست.