سفرنامه ترکستان ماوراء النهر

[ویکی نور] کتاب «سفرنامه ترکستان: ماوراء النهر»، تالیف پاشینو؛ ترجمه مادروس داود خانف؛ به کوشش جمشید کیان فر به زبان فارسی گزارش سفر به ماورالنهر می باشد.
پاشینو نایب سفارت روسیه در تهران به ترکستان سفر می کند و در این سفر اطلاع کاملی از اوضاع و احوال و گذران مردم آن سامان حاصل می نماید و از متصرفات جدید دولت روسیه مطالب جامعی فراهم می آورد و به زبان روسی کتابی می نویسد و یک نسخه از کتاب خود را به ناصرالدین شاه تقدیم می کند. ناصرالدین شاه هم به مادروس خان دستور می دهد، تا آن را ترجمه کند.
کتاب دارای فهرست مندرجان، پیش گفتار، هیجده باب و بخش نمایه عام می باشد. کتاب به نثر دوره قاجار نگاشته شده است.
پیش گفتار کتاب؛ شامل مباحث، همانند: گرجستان، مرو، هرات، پیشروی روس ها در ماوراءالنهر(ترکستان)، سخنی در باب سفرنامه ترکستان و مؤلف آن، سخنی در باب مترجم کتاب و روش تصحیح می شود.
باب اول در صحرا به شروع سفر از اروپا می پردازد. باب دوم «قلعه نمره اوّل و رود سیحون»، باب سیم در قلعه نمره دویم، باب چهارم در قلعه پرسکی، باب پنجم قلعه جولک، باب ششم شهر ترکستان، باب هفتم از ترکستان تا چمکند، باب هشتم در چمکند، باب نهم ورود به شهر تاشکند، باب دهم در تاشکند، باب یازدهم در فقره گوسفند، باب دوازدهم در تاشکند، باب سیزدهم در باب تاشکند...

💡 یزید به ماوراء النهر رفت به جهاد مشغول شد و برای معاویه فتح نامه می‌نوشت.

💡 نه مال ماوراء النهر در گنجت بیفزاید نه درملک توافزونی پدید آید ز صد چندان

💡 سلطان ملكشاه دو نوبت به مطالبه ى ولايات رفت از انطاكيه ى شام و لازقيه تا ماوراء النهر به حدود خطاى ختن و از بحر خزر تا حدود يمن و طايف در نظر آورد (231).

💡 اين گسترش، منجر به تصادم با امپراتورى رم شرقى شد كه نتيجه ى آن پيروزى سلجوقيان و اسارت ديوژن رومانوس، قيصر روم بود. اما دوران درخشان سلجوقيان و مرحله عالى آن در عهد ملكشاه است كه حدود امپراتورى از ماوراء النهر و افغانستان تا سوريه و سواحل شرقى مديترانه امتداد يافت. حمدالله مستوفى مى نويسد:

💡 14 - زوال طبقه دهگانان در قرن چهارم و پنجم هجرى، در سراسر ايران و نيز ماوراء النهر كه اين خود عامل مهمى در تضعيف سامانيان بود زيرا كه انقراض اين طبقه، باعث به انقياد درآمدن و خدمت فرمانروايان ترك گرديد.(203)

💡 از آن جايى كه غزنويان ميراث دار بخشى از نظام سامانيان بودند، بسيارى از ديوانيان سنتى سامانى را به كار گرفتند. زمانيكه محمود، اختيار خراسان را به دست گرفت، برخى از اين ديوانيان در مقام هاى خود باقى ماندند و برخى ديگر به هنگام فتح ماوراء النهر به دست قراخانيان، به غزنه جلب شدند.