کتاب تَنْقیحُ المَناظِر اثر دانشمند برجستهٔ ایرانی، کمالالدین فارسی، یکی از مهمترین متون نورشناسی در تمدن اسلامی و جهان به شمار میآید. عنوان کامل این کتاب به عربی تَنْقیحُ المَناظِر لِذَوی الأبْصار و البَصائِر است که بهمعنای پالایش دیدگاهها برای دارندگان دیدگان و بینشها میباشد. این اثر، در واقع بازنگری، تصحیح و تفسیری جامع بر کتاب المناظر اثر ابنهیثم، دانشمند شهیر قرن چهارم و پنجم هجری، محسوب میشود. کمالالدین فارسی، اثر خود را در قالب هفت مقاله، دقیقاً مطابق با ساختار کتاب ابنهیثم، به رشتهٔ تحریر درآورده و در آن به بررسی ژرفِ مبانی فیزیکی و ریاضی بینایی و نور پرداخته است.
مقالات هفتگانهٔ این کتاب به ترتیب به موضوعات اساسیای همچون ماهیت دیدن و نور، چگونگی ادراک بصری، خطاهای بینایی، پدیدههای انعکاس نور، پدیدهٔ انعطاف یا شکست نور میپردازند. نویسنده در هر بخش، نظریات ابنهیثم را نهتنها خلاصه و تبیین، بلکه با دقتی علمی مورد نقد و آزمایش قرار میدهد. افزون بر این شرح انتقادی، کتاب تنقیح المناظر شامل بخشهای ارزشمند دیگری نیز هست که بر اهمیت آن میافزاید؛ از جمله یک خاتمه بر مقالهٔ هفتم در تکمیل بحث شکست نور، پیوستی مستقل و بدیع در مورد تبیین علمی پدیدهٔ رنگینکمان و همچنین چندین الحاقیه که در برگیرندهٔ خلاصهای از سه رسالهٔ دیگر ابنهیثم در زمینههای چگونگی تشکیل سایهها، صورتهای کسوف و ماهیت نور هستند.
این اثر عظیم، تنها یک شرح ساده نیست، بلکه گامی بلند در پیشبرد علوم نورشناسی محسوب میشود. نوآوریهای کمالالدین فارسی، بهویژه در تبیین پدیدهٔ رنگینکمان با استفاده از نظریهای که شکست و انعکاس نور در قطرات آب را عامل تشکیل آن میداند، از جایگاهی ویژه در تاریخ علم برخوردار است. نقیح المناظر با ترکیبِ میراث علمی پیشینیان و افزودن مشاهدات و تحلیلهای دقیق تجربی، برای قرنها به عنوان یکی از معتبرترین متون درسی و پژوهشی در حوزهٔ نورشناسی در شرق و غرب عالم اسلامی مورد توجه و استفادهٔ دانشمندان پس از خود قرار گرفت.
تَنْقیحُ الْمَناظر
مهم ترین اثر کمال الدین فارسی ( ـ۷۲۰ق) ریاضی دان و فیزیک دان نورشناس ایرانی که شرحی است تفصیلی و ابتکاری بر کتاب المناظر ابن هیثم. در مبحث نورشناسی. کمال الدین، درپی آزمایش های ممتاز و ویژه ای که خود شخصاً به تشویق قطب الدین شیرازی درخصوص شکست و بازتاب پرتوهای نور به انجام رسانید، تنقیح المناظر را پدید آورد.
[ویکی فقه] تنقیح المناظر، کتاب مهمی در نورشناسی از کمال الدینِ فارسی (متوفی ۷۱۸) به عربی نگاشته شده است.
عنوان کامل آن تنقیح المناظر لذوی الابصار والبصائر است که در آن به مباحث رؤیت و نورشناسی پرداخته شده و از مهمترین آثار علمی جهان اسلام به شمار می آید. این کتاب تنقیح و تفسیری بر کتاب المناظر ابن هیثم، در هفت مقاله و با همان عنوانهاست. کمال الدین در این هفت مقاله به ترتیب مباحثی چون رؤیت و نور، ادراک، خطاهای بصری، انعکاس (مقاله های چهارم و پنجم و ششم) و انعطاف (شکست نور) را مورد بحث و آزمایش قرار داده است. علاوه بر خلاصه و شرح انتقادی هفت مقاله ابن هیثم، تنقیح المناظر شامل این قسمتهاست: خاتمه ای بر مقاله هفتم کتاب المناظر در انعطاف نور، ذیلی در مبحث رنگین کمان (قوسِ قُزح) و لواحقی که شرحهای کوتاهی از سه رساله دیگر ابن هیثم، یعنی مقاله فی کیفیه الاظلال، مقاله فی صوره الکسوف و مقاله فی الضوء، است.
انگیزه نگارش
کمال الدین تنقیح المناظر را به توصیه استادش، قطب الدین شیرازی (متوفی ۷۲۰)، تألیف کرده است. وی در ساختار متن، آرای ابن هیثم را با واژه «قال» و نظریات خود را با «اقولُ» بیان کرده، با وجود این در بسیاری موارد نظرهای هر دو با هم آمیخته است.
تحیر علمی کمال
مقدمه تنقیح المناظر تنها منبع اصلی زندگینامه علمی مؤلف است و علاوه بر آن، سند موثقی است در مورد چگونگی انتقال آثار و مباحث علمی و از این حیث اهمیت بسیار دارد. در این مقدمه کمال الدین ضمن شرح طولانی و ارزنده ای درباره آغاز فعالیت خود در زمینه نورشناسی، صریحاً آورده که فرضیه های نادرست «بزرگان حکمت»، بویژه تصور تساوی زاویه های تابش، انعکاس، انعطاف و نفوذ، باعث تحیر وی شده است. همچنین این عبارت از مقدمه تنقیح المناظر به لحاظ تاریخی بسیار مهم است که قطب الدین شیرازی در جوانی دو جلد کتاب قطور به نام مناظر، منسوب به ابن هیثم را در کتابخانه های فارس دیده و بعدها آن ها را از سرزمینهای دور دست برای شاگرد مشتاق خود فراهم آورده است. طبق این عبارت در زمان تألیف تنقیح المناظر (ح ۶۸۸) استفاده از کتاب المناظر ابن هیثم در سرزمینهای اسلامی محدود بوده، در حالی که در اروپای قرون وسطا بسرعت و در بُعد وسیعی انتشار یافته، چندبار به لاتینی و ایتالیایی ترجمه شده و سپس جزو نخستین آثار چاپی دوره رنسانس در دسترس دانشمندان اروپایی قرار گرفته است.
بسط نظریات ابن هیثم
...