احصاء العلوم

اِحصاءُ العُلوم
تألیف ابونصر فارابی، رساله ای به عربی، دربارۀ علوم گوناگون. مؤلف در این اثر به معرفی دانش های زبان، منطق، ریاضیات، علم طبیعی و الهی، علم مدنی، فقه و کلام پرداخته است. این اثر مختصر، افزون بر تأثیر در فرهنگ اسلامی، تأثیر بسزایی در فرهنگ غرب داشته، آن چنان که پاره ای از مضامین آن در آثار گوندیسالینوس، ونسان دو بووه، راجر بیکن، ژروم دو موراویهو دیگران دیده می شود. از این اثر تصحیح های متعددی ازجمله تصحیح عثمان امین و اَنگل پلاسیه عرضه شده است. ترجمه هایی از آن نیز به زبان های لاتین و اسپانیایی منتشر شده و ترجمۀ فارسی آن به قلم حسین خدیوجم انجام پذیرفته است (تهران، ۱۳۶۴ش).

[ویکی نور] تحقیق و تصحیح کتاب، توسط علی بوملحم صورت گرفته است.
ابن قفطی در مورد این کتاب گفته است که طالبان علم به هیچ روی از راهنمایی آن بی نیاز نیستند و هم چنین فارابی را نخستین کسی دانسته که چنین اثری نگاشته است.
هدف فارابی از تألیف این اثر، شمارش و شناخت علوم بوده است.
کتاب دو مقدمه از محقق و نویسنده آغاز و مطالب در پنج فصل تنظیم شده است.
فارابی این اثر را در تقسیم و شناخت علوم و شاخه های فرعی آن نگاشته است. می توان گفت که این کتاب چکیده ای از علوم رایج دوره نویسنده است.
در مقدمه محقق، از فارابی و ارسطو و اختلاف نوشتاری آنان سخن به میان آمده و در ادامه خلاصه ای از محتوای فصول کتاب، ارائه گردیده است.

💡 فارابی در علم، فلسفه، منطق، جامعه‌شناسی، پزشکی، ریاضیات و موسیقی تخصص داشت. بیشترین آثار او در زمینه فلسفه، منطق، جامعه‌شناسی و همچنین دانشنامه‌نویسی بود. وی نخستین فیلسوفی است که در دورهٔ اسلام ظهور کرده و روی همین اصل او را «استاد الفلاسفه» می‌نامند. فارابی به مکتب نوافلاطونی تعلق داشت که سعی داشتند تفکرات افلاطون و ارسطو را با الهیات توحیدی هماهنگ کنند[نیازمند منبع] و در فلسفه اسلامی نیز از جمله اندیشمندان مشایی محسوب می‌شود. فارابی شرح‌های ارزشمندی بر آثار ارسطو نگاشته و به سبب همین او را معلم ثانی خوانده‌اند. وی آثاری نظیر الجمع بین الرایین، اغراض مابعدالطبیعه، فصوص الحکمه و احصاء العلوم را از خود به یادگار نهاده‌است. در قرون وسطی آثاری چند از او به زبان لاتین برگردانده شده‌اند و او به خوبی در غرب نیز شهرت یافته‌است.

💡 فارابی در کتاب احصاء العلوم برای بیان معنا و فایده علم منطق از این توضیح بهره می‌گیرد که برخی از معقولات انسان فطری و یقینی اند؛ مثل «کل بزرگتر از جزء خود است» و «عدد سه فرد است»؛ درحالی‌که پاره ای دیگر از آن‌ها خطاپذیر و نیازمند قیاس و استدلال‌اند. در قسم دوم، به قوانینی نیاز است که فکر را از خطا بازدارد. از این نظر، می‌توان قوانین منطق را به قواعد علم نحو همانند ساخت. بر این اساس، در صورت ناآشنایی با منطق، هرگاه با آرائی گوناگون و متضاد روبرو شویم، یا باید میان آن‌ها سرگردان بمانیم، یا همه را ـ با وجود ناسازگاری با یکدیگر ـ حق بپنداریم یا آنکه بی‌دلیل، برخی از آن‌ها را درست و پاره ای دیگر را نادرست بخوانیم.