ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی

[ویکی فقه] اَبُوالمَحاسِنِ جُرجانی، حسین بن حسن، عالم امامی و مؤلف تفسیر فارسی موسوم به جلاءالاذهان و جلاءالاحزان.
شیخ «ابو المحاسن حسین بن حسن جرجانی»، فاضل، عالم، متکلم، محدث و مفسر معروف از مشاهیر علمای امامیه و صاحب تفسیر «جلاء الاذهان و جلاء الاحزان فی تفسیر القرآن» می باشد.با تتبع در کتب تراجم، متاسفانه به شرح حال درستی از ایشان دست نیافتیم. تنها علامه «محسن امین»، به طور خلاصه به شرح حال مختصری از او اشاره کرده است. لذا درباره عصر حیات مؤلف اختلاف نظراتی وجود دارد. در عین حال از اسلوب و سبک نگارش تفسیر و کاربرد واژه ها و اصطلاحات و نیز قرائتی که گاه در ذیل توضیحات ایشان استنباط می شود، باید اذعان کرد احتمالا وی از مفسران قرن نهم یا دهم هجری باشد.
از مشاهیر علمای امامیه
درباره ابوالمحاسن اطلاعی داده نشده است، حتی به درستی دانسته نیست که وی در کدام سده می زیسته است. نخستین منبعی که از او یاد کرده و اندک آگاهی درباره او به دست داده، افندی است که در ریاض العلماء سطری چند را به وی اختصاص داده است. افندی از او با عناوینی چون فاضل، عالم، محدّث و مفسر نام برده و وی را شخصیتی معروف و شناخته شده معرفی کرده و او را از مشاهیر علمای امامیه دانسته است.
اثر تفسیری
افندی، همچنین تفسیر جلاءالاذهان را که در آن روایات و اخبار امامان شیعه آورده شده است، با تعبیر «حسن الفوائد» وصف می کند. با این حال اظهار می دارد که تاریخ عصر مؤلف را نمی شناسد و بعید نمی داند که این تفسیر همان تفسیر گازر بوده باشد.
جایگاه تفسیری ابوالمحاسن
...

💡 دربارهٔ مؤلف این تفسیر اختلاف وجود دارد. در دانشنامه جهان اسلام آمده‌است که این تفسیر از دو بخش تشکیل شده‌است. حدود نیمی از ان به همت ابوالمحاسن حسین بن حسن جرجانی نگارش شده و تفسیرش را جلاء الاذهان و جلاء الاحزان نامگذاری کرده‌است و بخش دوم آن توسط سید غیاث الدین جمشید زواره ای که معروف به سیدگازر می‌باشد تکمیل شده‌است، لذا به تفسیر گازر نیز معروف می‌باشد. ابن یوسف شیرازی نیز بر این باور است که مؤلف جرجانی تفسیرش را خود تمام نکرده‌است و سیدگازر بخش دوم آن را نوشته‌است.