ابویعلی حمزه بن اسد بن علی بن محمد تمیمی، از برجستهترین تاریخنگاران، ادیبان و دیوانسالاران سده ششم هجری در دمشق بود. وی در میان معاصران خود با القاب الرئیس الاجل، الشیخ العمید و عمیدالدین شناخته میشد و جایگاهی والا در دستگاه اداری و فرهنگی شام داشت. دربارهٔ نام پدر او در منابع گوناگون اختلاف نظر وجود دارد؛ صفدی و ابنکثیر آن را اسعد آوردهاند، در حالی که ابنعماد راشد را ذکر کرده است. با این همه، بررسی دقیق متون و قرائن نشان میدهد که «اسعد» در واقع تصحیف «اسد» بوده و اشتباهی ناشی از خلط با نام پسرش، یعنی وزیر اسعد بن حمزه است؛ همانگونه که راشد نیز خطای کاتب در ثبت نام اسد محسوب میشود.
از جزئیات زندگی شخصی آگاهی چندانی در دست نیست؛ مورخان زمان وی به تاریخ تولدش اشاره نکردهاند، اما ذهبی سن او را هنگام درگذشت بیش از هشتاد سال دانسته است. از این رو میتوان استنباط کرد که تولد وی باید پیش از سال ۴۷۵ هجری قمری روی داده باشد. ابن عساکر در شرح حال او از فردی به نام «ابوالعلاء المسلم بن القلانسی» یاد کرده و با تردید اظهار داشته که ممکن است همان ابن قلانسی باشد. از دوران جوانی، وی به آموختن علوم و ادبیات و فنون روزگار خود از جمله خوشنویسی پرداخت، هرچند نام استادانش چندان شناختهشده نیست. ابن عساکر تصریح کرده است که ابن قلانسی از سهل بن بشر اسفراینی و ابواحمد حامد بن یوسف تفلیسی حدیث روایت کرده و در مقابل، شاگردانی چون ابوالقاسم صصری و مکرم بن ابیالصقر قرشی از او روایت نقل کردهاند. ابن قلانسی ذوق شعری نیز داشت و قطعاتی از اشعارش را ابن عساکر از دستنوشتههایش نقل کرده و برخی دیگر را در کتاب خود آورده است.
در منابع تاریخی آمده است که دو بار عهدهدار مقام ریاست دمشق بوده است، هرچند خود در کتابش به این مسئولیت اشارهای نکرده است. با توجه به گزارشهای موجود در آثار او، به نظر میرسد که وی تا پایان عمر در دیوان انشای دمشق خدمت میکرده است. سمت دقیق او در این دیوان بهدرستی روشن نیست، اما مورخان و ادیبان همعصر، وی و خاندانش را به دانش، فضل، ادب و ریاست ستودهاند. همین جایگاه برجسته موجب شد که ابن قلانسی در اشعار برخی از شاعران مشهور روزگار خود، همچون ابن خیاط و محمد بن نصر مشهور به ابن قیسرانی، به عنوان ممدوح یاد شود. شخصیت او را میتوان تلفیقی از دانشور و مدیر دانست که در عرصه ادب و سیاست توأمان درخشان بود.
