نسب و پیشینه
یحیی بن زید بن علی بن حسین از خاندان اهل بیت پیامبر (ص) است. پدرش زید بن علی بن حسین (ع) بوده، که از شاگردان و قیامکنندگان علیه بنیامیه شمرده میشود. جدّ وی از جانب مادری و پدری با سه واسطه به علی بن ابیطالب (ع) میرسد. برخی منابع تولد وی را سال ۱۰۷ هجری قمری میدانند.
فعالیت و قیام
یحیی پس از شهادت پدرش زید بن علی، به خراسان و اطراف آن مهاجرت کرد و در آنجا به فعالیت و مبارزه علیه بنیامیه پرداخت. برخی گزارشها نقل کردهاند که وی با جمعی از یارانش در منطقهای در خراسان یا شمال افغانستان، در مقابل سپاه کارگزاران حکومت اموی ایستاد.
شهادت
بر اساس منابع، یحیی بن زید در سال ۱۲۵ هجری قمری شهید شد. یکی از روایتها میگوید که وی در منطقه جوزجان (افغانستان کنونی) به دار آویخته شده و سپس به شهادت رسیده است.
زیارتگاهها و امامزادهپذیری
مرقد منتسب به یحیی بن زید در استان گلستان، شهرستان گنبدکاووس، ایران وجود دارد و بهعنوان یکی از امامزادههای مهم منطقه شناخته میشود. در افغانستان نیز، نزدیک شهر سرپل یا منطقه جوزجان، بقعهای منتسب به وی گزارش شده است.