واشقان

واشقان. [ ش َ ] ( اِخ ) دهی است ازدهستان فراهان بالا از بخش فرمهین شهرستان اراک که در 22 هزارگزی شمال شرقی فرمهین واقع است، ناحیه ای است کوهستانی، سردسیر و دارای 846 تن سکنه است. از آب قنات و سرچشمه سیراب میشود. محصول آنجا غلات، بنشن و انگور است. شغل اهالی زراعت و گله داری و کرباس بافی و جاجیم بافی است. ( از فرهنگ جغرافیائی ایران ج 2 ).

واشقان (فراهان). واشقان روستایی در دهستان فشک بخش مرکزی شهرستان فراهان استان مرکزی ایران است.
بر پایه سرشماری عمومی نفوس و مسکن در سال ۱۳۹۵ جمعیت این مکان ۷۶ نفر ( ۴۸خانوار ) بوده است.
بعد ازسربالایی ماستر ( فراهان ) و خسروان سفلی به مزرعه شریف آباد می رسیم که با روستای خسروان سفلیفاصله چندانی ندارد وازکنارناهارگاه معروفش با آن درخت گردوی بلند قامت واشقان را می بینید که در دامنه تپه های منتهی به کوه مرجان ( که به آن مرجن هم می گویند ) قراردارد. به همت جهاد گران جهاد سازندگی وخود یاری های مردمی جاده منتهی به روستا چند سال پیش آسفالت شد و از برق و پست و مخابرات و تلفن و مرکز بهداشت و شورای اسلامی و دهیاری و گاز کشی هم درآن خبری هست ولی اسراراین روستا را باید در دیگر جاهای آن جستجو کرد. درمعنی کلمه واشقان معانی متفاوتی داده شده است. بعضی آنرا آشیانه عقاب وبعضی مهد عاشقان معنی کرده اند. بررسی ها تا کنون به معنی دقیقی از این کلمه نرسیده اند. هرچه باشد طبیعت جذاب و متنوع؛ آب وهوای خنک و زمستان سرد واشقان خاصیتی فراموش نشدنی به این سرزمین داده است. گویش محلی مردم «خلجی» نام دارد که تا حدودی به ترکی شبیه است وبه همین خاطر خیلی ازواشقانی ها با اهالی روستاهای ترک زبان اطراف براحتی ارتباط برقرارکرده وبا درک متقابل از یکدیگر بین شان صمیمیت ومحبت وجود داشته است. این ارتباطات عاطفی باروستاهای مجاورهمچون «قرمزچشمه»؛ «فشک ( فراهان ) »؛ «خسروان سفلی»؛ «ماستر ( فراهان ) » و «نقوسان» و «کردآباد ( فراهان ) » و غیره باعث شده است که ازدواج هایی بین واشقانی ها واهالی این روستاها صورت گیرد وبه تبادلات فرهنگی اجتماعی واقتصادی بین روستاهای محل غنایی خاص ببخشد. به خاطرهمین ارتباطات بسیاری ازمردم قدیم واشقان با اهالی دیگر روستاها معاملات تهاتری انجام می داده اند. درآن زمانها تبادل گندم؛ جو؛ عدس؛ نخود؛ لبنیات و روغن محلی؛ احشام؛ فرش و گلیم های دست باف وجاجیم با روستاهای مجاورازرونق بسیار خوبی برخوردار بوده است. تا چند سال پیش مردم دراولین روزتابستان با گذرازدره ها ومناطق کوهستانی فیمابین و با کمک الاغ و قاطر به روستای «شاهواروق» می رفتند وضمن زیارت درزیارتگاهی که درآنجا بود؛ ازبازار محلی؛ بعضی وسایل مورد نیاز خود را تأمین می کردند. زندگی مردم پرازقصه ها واسطوره های کهنی است که هنوز رگه هایی ازآنها گرمی بخش شب نشینی های مردم این روستاست. این داستانها درشب نشینی ها ومعمولا بهنگام خوردن کشمش؛ نخود چی ویا هرچه که خود درسنت محل بدان «شب چره» می گویند با آب وتاب تمام تعریف می شوند. قسمت زیادی ازداستانها به درگیری های مردم با سارقین احشام؛ زدوخورد با باجگیران دولتی؛ مباشرین خانها وارباب های قدیم؛ بزرگی عروسی ها ویا قدرت کارکردن افراد درجوانی شان بر می گردد که گاهی نیزبا چاشنی مبالغه های پراکنده همراه می شود. شهررفته هاهم هرازگاه با تلنگری به خاطرات قدیم خود شیرینی این یادگارهار را در ذهن مرورمی کنند. آب وهوای واشقان درزمستان سرد وخشک است واین سرمابعضی اوقات حتی تا اوایل تابستان هم حس می شود. من بارها شاهد بوده ام که تااول تابستان هم مادر بزرگ خودم کرسی اش براه بوده وآدم ازنشستن زیر کرسی لذتی عمیق احساس می کند. ازاوایل پاییزهم دوباره بساط کرسی براه است. مثل خیلی از روستاهای ایران که بسیارخود کفا بودند؛ در واشقان قدیم نیز؛ بیشتر سوخت کرسی ها را هیزم و چیزی به اسم «یاپ مو» تشکیل می داد که این آخری را ازمخلوط پهن یا همان تپاله گاو و گوسفندها درست می کردند وامروزه باورود کرسی های برقی وبخاری های گازی و دیگروسایل گرم کننده به زندگی مردم؛ هنوز هم استفاده ازسوخت های قدیمی مرسوم است ولی به گستردگی سابق نیست چون دشوار است. اندازه «یاپ مو» ها بسته به سلیقه سازنده دارد ولی معمولاً بیضوی شکل و شبیه لاک لاک پشت ولی تو پر ساخته می شدند. هرچه موقع سوختن بوی ناخوشایندی دارد ولی گرمای آن فوق العاده است  !!! و تا مدتها کرسی را گرم نگه می دارد. فصل بهارکه تمام می شد خیلی ازحیاط خانه ها؛ کناره های دیوارها یا زمین های خالی اطراف خانه ها را می دیدید که «یاپ مو» ها را درکنارآن ردیف زده اند تا خشک شوند. زیرشان هم معمولاً کاه می ریختند تا بعد از خشک شدن بهتر از زمین جدا شوند. در واشقان قریب به اتفاق خانه ها دردامنه آفتاب رو ساخته شده اند و همین باعث شده است که درایام سرد؛ آفتاب نشینی مردم درکنار دیوارهای منازل ویا مهتابی های رو به آفتاب بسیار دلچسب ومرسوم باشد. ازسمت غرب که به واشقان نگاه کنی درختان گردوی سترگی که در حاشیه رودخانه خشکی که در پایین ترین قسمت روستاقرار دارد و ازکنار مدرسه قدیمی و غسالخانه نوساز می گذردخود نمایی می کنند. چندین درخت رشید صنوبرنیزلابلای خانه ها وباغها سرک می کشند و نمای روستا را ازیکنواختی در میآورند. ضمن اینکه درست در پشت سر روستا دو کوه سیاه رنگ که رنگ سیاه خاکشان وجه تسمیه آنها است قامت برافراشته اند. مقصودم قره تپه ( تپه سیاه ) کوچک وبزرگ است که معمولاً ایام بهار و بخصوص روز سیزده بدرمحل گشت وگذارجوانهای بااحساس وپرشورهیجان روستا وواشقانی هایی است که از تهران واراک یا حومه این شهرها به آنجا آمده اند. خانه های واشقان به جزاینهایی که درده پانزده سال اخیرساخته شده اند بیشترازجنس گل رس هستند واگرچه بعضی هاشان دروضعیتی غمبار رو به ویرانی اند ولی هنوز خوب مانده اند. پایه های محکم این خانه های خشت وگلی سالها ضربات بی مهابای باد وباران و کولاک های زمستانی را بجان خریده وپایدارمانده اند ولی من فکر می کنم بی مهری آدمها بیشربرجراحت دل این دیوار هااثرکرده وآنها را تخریب کرده اند. آنهایی که سالهاست بی خبراز آب و ریشه شان راهی شهرهاشده اند وکمترهم وقت می کنند مظاهر شهری را کنار گذاشته وبی کلاسی کنند وبه روستا بیایند. شایدهم دوست ندارند دهاتی خطابشان کنند  !!! شاید هم قفل وزنجیرهای شهر دیگر اجازه نمی دهد آد مها صفای روستا را باحقه ها وفریب شهرعوض کنند. هر چه هست نمی دانم وشاید من هم خودم ازاین آدمها باشم.   !!!! باوجود آهنی شدن درب ورودی خانه ها دراین چند سال اخیر، هنوزخیلی ازخانه ها با همان کلون های چوبی و کوبه های فلزی باز وبسته می شوند وبه محض ورود باسکوهایی مواجه می شویم که دروسط آنها تنورهایی برای پخت وپزنان تعبیه شده اند ودربهار و تابستان مسکن اصلی ساکنین است. درقدیم بیشترکلاس های مکتب خانه ها دراین سکوها برگذار می شد. این سکوها محل هایی بوده اند که اکنون در تهران به اندازه ششصد خانوار تربیت شده اند که بیشترشان توسط یکی از میرزاهای معروف بنام مرحوم میرزا عباس واشقانی تربیت شده اند که به این آب وخاک و میهمن عزیزمان جمهوری اسلامی ایران خدمت می کنند. در حیاط خانه ها قسمتی هست که به آن «حصارک» می گویند ودرایام گرمتر سال محل نگهداری گوسفند وگاوها است و معمولاً هم کمی آن طرف تر ازآن توالت های روبازو یا سقف دار بدون در قرار داشت  !!!. البته این اواخر به خاطر پیشرفت های بهداشتی استفاده از این توالت های روباز ( اوپن  !!! ) کمتر شده است ولی هنوز در برخی خانه ها دیده می شوند. معماری روستا ازنظم خاصی تبعیت نمی کند وهمین عامل باعث شده است کوچه های واشقان پر ازپیچ وخم باشند که درزمستان پر ازبرف روفته ازبامها شوند وگذرازآنها دشوار شود. در سالهای اخیر خیلی از تهران واراک و کرج نشین ها و بطور کلی آنهایی که به شهرهای بزرگ رفته اند مازاد درآمدهای خود را در واشقان سرمایه گذاری کرده وبا نظم بخشیدن به خانه ها ومعماری آنها از تخریب وطن شان جلوگیری کرده اند که این کار بسیار قابل تحسین است. اگرچه ازنظرجغرافیایی واشقانی وسعت زیادی ندارد ولی برای تسهیل درتمایز مکانها واشقان به چند محله تقسیم شده است که مهمترین محله ها را محله بالا ( ای سه )؛ محله پایین؛ محله گلان ( محله گلها ) و پشت قلعه ( قلا هارتی ) تشکیل می دهد. واشقان در ساختار معماری روستایی خود سه کوچه عمودی وچهار کوچه افقی بزرگ دارد که خانه ها درکنار آنها ردیف شده اند. بعضی منازل از دو طرف به دو کوچه باز می شوند. بخاطر تنگ و ناصاف بودن شان؛ و قرار داشتن کوچه ها در شیب رو به افزایش روستا؛ کوچه های عمودی تقریباً غیرماشین رو و کوچه های افقی نیزتاحدودی برای اتومبیل های کوچک قابل تردد هستند. آنهایی که بضاعتشان اجازه می داده است خانه های آجری جدید سازدرواشقان را رونق داده اند وبعضی هم مدرنیته رابا سنت قدیم تلفیق وقسمت های خراب شده را با همان بافت قدیمی وصله کرده اند که دیدنی است. بیشترخانه ها دو طبقه اند وبی اغراق می توان گفت که هیچ خانه ای نیست که بیشترازدوطبقه داشته باشد. به اتاق هایی که برای مواقع خاص ( ! ) یا مهمان ها اختصاص یافته اند بالا خانه گفته می شود که معمولاً با فرش وگلیم های دست باف ودرشت فرش شده اند. بالاخانه ها جاهای دنجی محسوب می شوند. گاهی عکس هایی اززمان جوانی پدربزرگ ها بردیوارشان پیدا می شود. پرده هایی قشنگی منقش به بته جقه وگلهای سرخ یا رنگهای تند دارند و بیشترازجنس پنبه ویا چیت هستند. در طاقچه هایشان هم بعضاً کتابهای قرآن ونصاب الصبیان یا نسخه های چاپ سنگی دیوان اشعار پیدا می شود. دربعضی ازاین بالاخانه ها جاجیم ویا فرش های دست بافی یافت می شوند که درنوع خود بی نظیرند ومادربزرگها با وسواس خاصی با آنها زندگی کرده وازآنهامراقبت می کنند. استفاده ازورق های شیروانی نیزدرخانه هایی که صاحبانشان وقت برف روبی های طاقت فرسای زمستان را ندارند روبه گسترش است ولی هنوزکم نیستند خانه هایی که سقف هایشان را با تیرهای چوبی درختان صنوبر؛ بید وشاخه های آن پوشانده است. با اینکه دیوارداخلی اتاق های نشیمن خانه ها تقریباً هرسال با پودرسفیدی که همان خاک سفید محلی است و دارای معدن است. خانه ها از داخل بسیاردیدنی است. بعضی هایشان اینقدر دود خرده وسیاه هستند که حدوحساب ندارد. درفاصله یک تا یک مترونیمی دیوارداخلی بعضی ازاتاقهای درونی و خنک منازل صندوقهایی با درب. کلونهای کوچک چوبی دیده می شودکه درقدیم ازآنها به عنوان یخچال استفاده می شده وهنوز هم ماست وسر شیرولبنیات خانواده را درآنها نگهداری می کنند. سوراخ هایی به طرف بیرون، هوای تازه را بدرون این محفظه های هاکه به گویش واشقانی بدان «پکک» ( pa kak ) می گویند هدایت می کند وکار تهویه هوا را انجام می دهند. دراتاقهای اندورنی که محل نگهداری وسایل محسوب می شوند بسته به حرفه پدر خانواده چیزهای عجیب وغریب فراوانی یافت می شود  !!!. ازظرفهای مسی وقابلمه های رویی گرفته تا سینی های مجمعی بزرگ وکوچک وطناب های متعلق به پنجاه سال پیش  !!. و پی سوزهای قدیم که به عنوان چراغ استفاده می شده است و اکنون به نوع خود عتقیه محسوب می شوند. خورجین های دستباف وگونی های گندم وجو وچرخ های نخ ریسی قدیمی و دوکهای مربوطه؛ وسایل جدا نشدنی این خانه ها هستند. در برخی از خانه ها هم دستاس های سنگی که به عنوان آسیاب از آن استفاده می شده است هنوز موجود است. روی رفها وطاقچه های اتاق ها هم وسایل ریزودرشتی یافت می شوند که به امید بکارآمدن درروزی لای درزخشت ها چپانده شده اند. دارهای گرد وغبار گرفته قالی؛ انواع داس؛ شانه های قالی بافی؛ اره؛ الک های آرد؛ لاجین های کشک سابی وچراغ های لمپا از دیگروسایل موجود در قریب به اتفاق این اندرونی ها هستند که واقعاً دیدنی هستند ودر نوع خود عتیقه محسوب می شوند و ساکنان قدیمی هم قصد دل کندن از آنها را ندارند  !!. هرکسی سعی کرده است خرمن محصولاتش رادرنزدیک ترین محل به خانه بسازد.