بیات ترک

بیات ترک. [ ب َت ِ ت ُ ] ( ترکیب اضافی، اِ مرکب ) رجوع به شور شود.

( ~. تُ ) (اِمر. ) آوازی است بسیار یکنواخت و عامه پسند.

( اسم ) آوازیست بسیار یک نواخت و عامه پسند. اگر تکنیک بیات ترک را تکنیک شور فرض کنیم تفاوتی در فواصل گام شور و بیات ترک نیست.

بَیات تُرک
نام یکی از آوازهای ایرانی و از مُتعّلقات دستگاه شور. شاهد آن درجۀ سوم شور است و گام آن برخلاف ابوعطا و دشتی که همان گام شور است، از درجۀ سومِ شور آغاز می شود. منظور از گام دُوری از نت ها در فاصلۀ اکتاو یا کمتر از آن در فاصلۀ چهارم یا پنجم است که روی اغلب درجه های آن مقام یا لحن یا گوشۀ خاصی بنا می شود و با مفهوم اروپایی آن تفاوت دارد. این آواز مانند دشتی و افشاری نت متغیر ندارد و تنها مُدگردی آن از طریق گوشۀ شکسته، به افشاری است. برخی از گوشه های بیات ترک که امروز متداول است عبارت اند از درآمد، کرشمه، جامه دران، دوگاه و مهدی ضرابی، فیلی، شکسته، شهابی، قطار، روح الارواح، مهربانی، و مثنوی. دُعای مخصوص اذان در بیات ترک و در گوشۀ روح الارواح خوانده می شود و بهترین اذانی که تاکنون خوانده شده اذانِ مؤذن زاده اردبیلی است. گوشۀ شهابی را ابوالحسن صَبا وارد ردیف بیات ترک کرد. عارف قزوینی، تصنیف ساز معروف دورۀ قاجار و اوایل پهلوی، اعتقاد داشت که نام اصلی بیات ترک، بیات زند است و اصولاً ترک ها چنین آواز و لحنی ندارند. خاتمۀ بیات ترک اغلب روی نت شاهد آن، درجۀ سوم شور، است؛ مگر در گوشه روح الارواح که به شور ختم می شود. دور نت ها در فاصلۀ یک اکتاو در پرده های بیات ترک از مایۀ do. فاصلۀ نت ها و درجه ها از هم در گام بیات ترک عبارت اند از دومِ بزرگ، دومِ بزرگ، دومِ کوچک، دومِ بزرگ، دومِ بزرگ، دومِ نیم بزرگ، دومِ نیم بزرگ. برخی از آهنگ های معروف در بیات ترک عبارت اند از دوضربی ترک اثر صبا؛ بس کن ای دل اثر عارف قزوینی؛ بر آستان جانان اثر پرویز مشکاتیان با صدای محمدرضا شجریان؛ و دوضربی ترک اثر علی اکبر شهنازی.

آوازی است بسیار یکنواخت و عامه پسند.

💡 ادبیات ترکی استانبولی شامل قطعات شفاهی و متون نوشته شده به زبان ترکی استانبولی می‌شود، چه در شکل عثمانی چه در اشکال کمتر ادبی آن مانند گونه‌ای که امروزه در جمهوری ترکیه به آن صحبت می‌شود. زبان ترکی عثمانی که اساس بیشتر مجموعه نوشتارها را تشکیل می‌دهد، تحت تأثیر فارسی و عربی بود و به الفبای ترکی عثمانی نوشته می‌شد.

💡 در ایران بیشتر اذان را در آواز بیات ترک در گوشه روح‌الارواح می‌خوانده‌اند. به ویژه اذان مؤذن‌زاده اردبیلی که این استعداد در خانواده او موروثی است. اذان را در شور و شهناز و حجاز ابوعطا هم می‌خوانند. بسیاری از خوانندگان آواز در موسیقی ایران مرتبه مؤذنی نیز داشته‌اند. در مراسم تعزیه اگر اذان گفته شود، حتماً به آواز کردی است.

💡 فرهنگ ادبی در ایران، دربرگیرندهٔ فرهنگ‌های ادبی گوناگونی به زبان‌های رایج در ایران است. ادبیات فارسی (به فارسی، رایج‌ترین زبان کشور)، ادبیات ترکی آذربایجانی (به ترکی آذربایجانی، دومین زبان رایج کشور)، و ادبیات کردی (به کردی، سومین زبان رایج کشور)، در میان فرهنگ‌های ادبی مدرن ایران هستند.

💡 مهم‌ترین گوشه‌های آواز بیات ترک، درآمدها، دوگاه، روحُ الارواح، مهدی ضَرّابی، قطار، و قرائی هستند. گوشه‌های دیگری که در این دستگاه اهمیت دارند عبارتند از شهابی، مهربانی، مثنوی، سارنج، بهبهانی، داد و طبرستانی. برخی گوشه‌های دستگاه ماهور نیز در اجرای بیات ترک ممکن است به کار بروند نظیر گشایش، فیلی و شکسته.

💡 دهه ۳۰ میلادی را می‌توان سرآغاز شروع فعالیت‌های ادبی آخوندوف معرفی کرد. در این مدت وی به جمع‌آوری افسانه‌ها و داستان‌های مردمی ترکمن پرداخته و پس از بازگشت از روسیه، در دپارتمان ادبیات انستیتو علمی-تحقیقاتی زبان و ادبیات ترکمنستان بطور موازی در کنار تدریس زبان ترکمنی در دانشگاه به فعالیت علمی خود ادامه می‌دهد.