واژهٔ موقف در زبان عربی، از ریشهٔ «وَ قَ فَ» بهمعنای ایستادن، مشتق شده و در فارسی بهصورت یک اسم عربی بهکار میرود. در متون کهن لغت، از جمله در منتهیالارب، آنندراج، غیاثاللغات و ناظمالاطباء، این واژه بهطور مشخص به معنای جای ایستادن یا مکان توقف تعریف شده است. این مفهوم، علاوه بر معنای ظاهری و مکانی، گاه در بافتهای مختلف بهصورت مجازی نیز برای اشاره به موقعیت یا وضعیتی خاص بهکار میرود.
در کاربرد فارسی، این لغت بهعنوان مترادفی برای واژههایی چون توقفگاه، جای درنگ، ایستادنگاه و مقام پذیرفته شده است. توقفگاه بیشتر بر مکانی دلالت دارد که در آن توقفی کوتاه یا موقت صورت میگیرد، حال آنکه جای درنگ بر لحظهای تأملبرانگیز و مقام بر جایگاهی با مرتبه و منزلت دلالت دارد. بنابراین، موقف واژهای است که دامنهای از معانی مرتبط با ایستادن، توقف و قرارگیری در مکانی یا وضعیتی معین را در برمیگیرد.
در مجموع، موقف اصطلاحی است که هم در زبان عربی و هم در فارسی با حفظ شکل اصلی خود بهکار رفته و بر مفهوم پایستگی در مکان یا حالت دلالت میکند. شناخت دقیق این واژه و برابرهای مناسب آن در فارسی، به درک بهتر متون ادبی، تاریخی و حتی کاربردهای امروزی آن کمک خواهد کرد. رعایت املای صحیح آن با نیمفاصله نیز در نگارش فارسی رسمی ضروری است.
موقف. [ م َ ق ِ ] ( ع اِ ) جای ایستادن. ( منتهی الارب ) ( آنندراج ) ( غیاث ) ( ناظم الاطباء ). توقفگاه. جای درنگ. ایستادنگاه. مقام. ( یادداشت مؤلف ). محل. جای. جایگاه. محل توقف:
موقف بزم تو شکارگهی است
که در آن شکرها شکار شود.مسعودسعد.خدایگانا در موقف مظالم تو
کند زمانه شعار ودثار از آتش و آب.مسعودسعد.گلخن ایام را باغ سلامت مگوی
کلبه قصاب را موقف عیسی مدان.خاقانی.در موقف متظلمان و موضع مظلومان بایستاد. ( سندبادنامه ص 73 ). من در موقف تقصیر و قصور واقفم و در منزل عجز و تحیر متوقف. ( ترجمه تاریخ یمینی ص 16 ). از هیبت آن موقف با تشویری هرچه تمامتربه خدمت رسیدند و به شرایط خدمت و فرایض طاعت قیام نمودند. ( ترجمه تاریخ یمینی ص 334 ). از معرض عصیان وموقف کفران تجافی جست. ( ترجمه تاریخ یمینی ص 343 ). در چند موقف با محاربت و مناصبت بایستادند. ( ترجمه تاریخ یمینی ص 338 ). میان ایشان به چند موقف حرب اتفاق افتاد. ( ترجمه تاریخ یمینی ص 313 ).
آنکه دل من چو گوی در خم چوگان اوست
موقف آزادگان بر سر میدان اوست.سعدی.در هیچ موقفم سر گفت وشنید نیست
الا در آن مقام که ذکر شما رود.سعدی.جلال و قدر رفیعت کجا و وهم کجا
من آن نیم که در این موقفم زبان ماند.سعدی.- به موقف عرض رساندن یا رسیدن؛ به شرف عرض رساندن یا رسیدن. گفتن یا گفته شدن. گزارش کردن یا گزارش شدن: تلافی آن را چگونه می باید به موقف عرض رساند. ( تاریخ جهانگشای جوینی ). مصلحتی را به موقف عرض رسانند. ( تاریخ جهانگشای جوینی ). به طریق اجمال و استعجال به موقف عرض می رسد. ( تذکرةالملوک چ دبیرسیاقی ص 1 ).
|| موقفاالمراءة؛ روی و قدم زن یا دو چشم و دو دست آن، و هرچه آشکار کردن آن را ضرور باشد. یقال: امراءة حسنةالموقفین. ( منتهی الارب ) ( آنندراج ). || تهیگاه. ( مهذب الاسماء ). موقفاالفرس؛ شکنهایی در تهیگاه اسب یا دو مغاکچه در تهیگاه آن متصل سر گرده. ( منتهی الارب ) ( آنندراج ). || چشم و هر آن چه بدان چیزی دیگر دیده می شود. ( ناظم الاطباء ). || آن جای که درروز رستاخیز به حساب نیک و بد اعمال مردم رسند. ( یادداشت مؤلف ). شمارگاه در قیامت. ج، مواقف. ( مهذب الاسماء ): آن کسان که آن محضرها ساختند ایشان را محشری و موقفی قوی خواهد بود پاسخ خود دهند. ( تاریخ بیهقی چ ادیب ص 24 ). || آنجا که حج کنند. ( مقدمه لغت میرسیدشریف جرجانی ص 6 ) ( مهذب الاسماء )( السامی فی الاسامی ). || ( اِخ ) جای ایستادن حاجیان در بیت المقدس: بیت المقدس را اهل شام و آن طرفها قدس گویند و از اهل آن ولایات کسی که به حج نتواند رفتن در همان موسم به قدس حاضر شود و به موقف بایستد و قربانی عید کند چنانکه عادت است. ( سفرنامه ناصرخسرو چ دبیرسیاقی ص 34 ). || عرفات، زیرا حاجیان در آنجا شب باش کرده و از صبح تا آخر ظهر استاده می باشند. ( ناظم الاطباء ). جای استادن حاجیان، و آن صحرایی است فاصله هفت کروه از مکه و حاجیان در آنجا شب باش شده از صبح تا آخر ظهر استاده باشند و آن را عرفات نیز گویند. ( غیاث ) ( آنندراج ):
(مَ قِ ) [ ع. ] (اِ. ) جای ایستادن، جای درنگ کردن. ج. مواقف.
محل وقوف، جای ایستادن، ایستگاه.
محل وقوف، جای ایستادن، ایستگاه، مواقف جمع
( اسم ) ۱ - جای ایستادن محل وقوف: [ اگر در آمدن بحضرت... و ایستادن در موقف وقوف طاعت توقفی نماید عنان یکران دولت بر آن سمت معطوف فرماییم. ] ( لباب الالباب. نف.۲ ) ۳۸ - ۳۷ - جای ایستادن حاجیان در عرفات. ۳ - محل مقام مسکن جمع: مواقف. یا به موقف عرض رسانیدن. بعرض شاه امیر یا وزیر رسانیدن: [ وکلای عالی شان اگر از چاوش مشارالیه حقیقت استفسار فرمایند بلا خلاف به موقف عرض ایستادگان پایه سریر خلافت مصیر خواهد رسانید... ] ( نامه شاه عباس اول بسلطان مراد عثمانی فلسفی.شا.عباس ۳٠۲: ۳ )
از نامهای حضرت روسل اکرم ( ص ) بدان جهت که مردم را در حضور خدای تعالی جل شانه استاده می دارد ٠
جای ایستادن، جای درنگ کردن.
مواقف.