اصطلاح «خواجه چرخ ازرق» یک ترکیب اضافی و مرکب است که در منابع قدیمی به کار رفته و کنایه از آفتاب عالمتاب محسوب میشود. این عبارت در ادبیات فارسی برای توصیف خورشید یا نوری بسیار درخشان و تابان به کار رفته است. «خواجه» در این ترکیب به معنای محترم یا بزرگ و «چرخ ازرق» به معنای آسمان آبی است، بنابراین تصویر آفتاب در آسمان روشن و بلند را تداعی میکند. در متون ادبی و لغوی، این اصطلاح برای زیباسازی و استعارهسازی کاربرد داشته است. کنایه بودن این عبارت به معنای اشاره غیرمستقیم و شاعرانه به خورشید و تابندگی آن است. استفاده از ترکیب «خواجه چرخ ازرق» به نویسندگان و شاعران امکان میداده تا عظمت و شکوه خورشید را با زبان تمثیلی بیان کنند. این عبارت بیشتر در متون کلاسیک فارسی و نثر ادبی دیده میشود و در گفتار روزمره کاربرد ندارد. کنایه و زیبایی لفظی این ترکیب، علاوه بر اشاره به نور و تابندگی، جنبه هنری و ادبی نیز به متن میبخشد. عبارت «خواجه چرخ ازرق» نمونهای از هنر ادبی پیشینیان در توصیف طبیعت و پدیدههای کیهانی به شیوه شاعرانه و استعاری است.
خواجه ٔ چرخ ازر
لغت نامه دهخدا
خواجه چرخ ازرق. [ خوا / خا ج َ / ج ِ ی ِ چ َ خ ِ اَ رَ ] ( ترکیب اضافی، اِ مرکب ) کنایه از آفتاب عالمتاب است. ( برهان قاطع ) ( آنندراج ).