اخرین منسوخ

اصطلاح «آخرین منسوخ» در فقه و علوم قرآنی به معنای آخرین حکم شرعی است که در قرآن یا سنت پیامبر ابتدا تشریع شده و سپس نسخ گردیده است. به عبارت ساده‌تر، وقتی گفته می‌شود «آخرین منسوخ»، منظور حکمی است که پیش‌تر واجب یا حرام بوده اما بعداً با حکم دیگری جایگزین شده و اعتبار سابق خود را از دست داده است. نسخ در فقه به معنای لغو یا تغییر حکم شرعی پیشین توسط حکم جدید است. مؤلفان علوم قرآنی و فقهی در متون خود مانند بصائر ذوی التمییز، احکام منسوخ شده را به ترتیب زمانی بیان کرده‌اند تا مشخص شود چه حکمی ابتدا تشریع شده و چه حکمی آن را نسخ کرده است. به عنوان مثال، برخی احکام مربوط به نماز، روزه یا پیمان‌ها در زمان پیامبر ابتدا واجب یا مشروع بوده و بعداً با احکام جدید جایگزین شده‌اند. آخرین مورد نسخ شده در اسلام، طبق متون فقهی، مربوط به پیمان پیامبر با مشرکان است که آیه اول سوره توبه آن را نسخ کرده است.