کتاب النهایة فی غریب الحدیث و الأثر تألیف ابوالسعادات مبارک بن ابیالکرم محمد، معروف به ابنالاثیر جزری، یکی از مهمترین واژهنامههای تخصصی در زمینهی شرح واژگان دشوار و غریب احادیث و آثار روایی است. این اثر به زبان عربی نگاشته شده و هدف اصلی آن تبیین لغات پیچیدهای است که در متون حدیثی و تاریخی پراکندهاند. ابنالاثیر در این کتاب با رویکردی لغوی ـ تفسیری، به روشنسازی معانی این واژگان پرداخته و از این رو، مرجعی اساسی برای پژوهشگران علوم حدیث، تفسیر و ادبیات عرب به شمار میرود.
در تعریف اصطلاح غریب الحدیث دو دیدگاه اصلی وجود دارد: نخست، واژگانی که دارای معانی دور از ذهن و عمیق هستند و فهم آنها بدون تأمل دقیق و بهکارگیری اندیشه ممکن نیست؛ دوم، واژههایی که به گویش قبایل دورافتادهی عرب تعلق دارند و به دلیل غرابت و ناآشنا بودن، نیازمند شرح میباشند. توجه به این حوزه از علوم حدیث، از سدههای نخستین اسلامی آغاز شد و دانشمندان بسیاری به تألیف آثاری در این زمینه همت گماشتند. ابوعبیده معمر بن مثنی تیمی (درگذشتهی ۲۱۰ قمری) را به عنوان پیشگام این عرصه میشناسند و پس از او عالمانی چون ابوعدنان سلمی، نضر بن شمیل، ابناعرابی، مبرد، زمخشری و ابنجوزی آثار ارزشمندی پدید آوردند.
ابنالاثیر در تألیف النهایة از آثار پیشینیان بهرهی فراوان برد، اما با گردآوری، تنظیم و تکمیل آنها، اثری منسجم و جامع ارائه نمود. وی احادیث و آثار غریب را از منابع مختلف استخراج و با شرحی لغوی و تحلیلی، به توضیح دقیق آنها پرداخت. این کتاب نهتنها به دلیل پوشش گستردهی واژگان، بلکه به سبب دقت علمی و روشمندی در تبیین مفاهیم، جایگاه ویژهای در میان آثار مشابه یافته و همچون گنجینهای پرارزش برای محققان حوزهی مطالعات اسلامی باقی مانده است.
