جمع بین حکم واقعى و ظاهرى

[ویکی نور] جمع بین حکم واقعى و ظاهرى تألیف آیت الله شیخ جعفر سبحانى، یکی از مجموعه مقالاتى است که با نام رسائل أصولیة و با هدف تحقیق پاره اى از مسائل اصولى که نقش مهمى در استنباط احکام دارند، تدوین شده است.
عنوان اصلى این مسئله در کتب قدما، جواز عقلى تعبدبه خبر واحد بود، اما از زمان مرحوم وحید بهبهانى به جمع بین حکم واقعى و ظاهرى تغییر عنوان داد. اعتقاد به حجیت خبر واحد و دیگر احکام ظاهرى با سه مشکل روبه رو است: 1. محذور ملاکى که عبارت است از تزاحم بین ملاکات حکم(مصلحت و مفسده)، چرا که اگر حکم واقعى، حرمت باشد و حکم ظاهرى وجوب، لازم مى آید که مصلحت و مفسده با یک دیگر جمع شوند. 2. محذور خطابى که منظور از آن، اجتماع مثلین یا ضدین است، چون در فرض موافقت حکم ظاهرى و واقعى، دو حکم متماثل بر یک موضوع وارد شده و در صورت عدم توافق، دو حکم متضاد در یک موضوع جمع مى شوند.
محذور مبدئى که به اشکال در مبادى احکام؛ یعنى حب و بغض مولى، باز مى گردد که امر و نهى بر اساس آن به وجود مى آید. در صورت توافق حکم ظاهرى و واقعى، مشکل جمع شدن دو اراده بر یک چیز و در صورت عدم توافق، مشکل جمع بین حب و بغض به وجود مى آید.
نویسنده، بعد از طرح مسئله، به شکلى که گذشت، پاسخ هاى محققین علم اصول را به حل این مشکل با توضیح و تحلیل عرضه مى کند.
نقش عقل در استنباط حکم شرعى

💡 علماء شيعه را به حقيقت بايد مصداق واقعى (فِى الاَرضِمَجهُول وَ فى السَّماءِ معروف: در زمين، ناشناس و گمنام و در آسمان شناخته شده اند)دانست.

💡 بنابراين، در نظر يك دانشمند آشنا به حقايق، جميع حسنات از هر كس سر بزندعمل كسانى است كه ذاتا نيكوكار و سعيدند، و جميع سيئات از هر كس صادر شودعمل كسانى است كه ذاتا بدكار و شقى اند، عدالت واقعى و همچنين سراى آخرت كه ظرفحق و حقيقت است نيز همين را اقتضا مى كند.

💡 2- عامل ريا، عدم ايمان واقعى به خدا و قيامت است. (رئاء الناس و لايؤ منون باللّه و لا باليوم الا خر)

💡 O براى رسيدن به كمالِ تقوا، انفاقِ واجب و غير واجب، هر دو لازم است. بعضى از مردم به مستمندان كمك مى كنند، ولى حقوق واجب خود را نمى پردازند و برخى ديگر با پرداخت خمس و زكات، نسبت به فقرا و محرومان بى تفاوت مى شوند. اين آيه، مؤ من واقعى را كسى مى داند كه هم حقوق واجب را بپردازد و هم انفاق مستحبّ را انجام دهد.

💡 فقير واقعى و مستحق حقيقى قلبش مملو از مهر و محبت خداوند است، كه خود را محتاج او مىبيند، و البته اين حالت نياز براى همه مخلوقات و مخصوصا انسان، چه فقير، چه غنىهمه و همه محتاج ذات اقدس احديتند و او فرمود: انتم الفقراء الى الله همه شما(و ما) محتاج و نيازمند به درگاه خداى بى نياز مى باشيم. لذا امام باقر عليه السلامفقير را هديه الهى معرفى نموده است.

💡 مردان غيور هميشه با شهامتى كه دارند نسبت بنواميس ديگران هم احترامقائل مى شوند زيرا اگر اين حريم را مراعات نكنند بطور يقين از شخصيت واقعى خودبراى تمام دوران عمر محروم مى شوند.