تجرید المنطق

تَجریدُ المَنطِق
اثری به عربی، در منطق، تألیف خواجه نصیرالدین طوسی. این رسالۀ کوتاه درآمدی بر تجریدالاعتقاد در علم کلام است. این اثر بر پایۀ ترتیب بخش منطق شفای ابن سینا، در نُه فصل ترتیب یافته است. علامه حلّی، شاگرد طوسی، براساس آرای طوسی به ویژه در اساس الاقتباس، شرح مبسوطی برآن نوشته، و مباحث مختلطات و صناعات خمس را مشروح بیان داشته است. نام شرح حلّی جوهرالنضید است که میرزا طاهر تنکابنی طبرسی بر آن حاشیه نگاشته و نخستین بار در ۱۳۱۱ق در تهران به همراه تجریدالمنطق چاپ شده است.

[ویکی نور] تجرید المنطق، اثر خواجه نصیرالدین طوسی، کتابی است با موضوع منطق. خواجه در این کتاب در پی بیان مباحث منطقی محض به‎صورت مختصر و مفید است. وی همه مباحث معرف و حجت را در این کتاب با عباراتی موجز بیان کرده است.
کتاب، دارای مقدمه ناشر و محتوای مطالب در نه فصل است.
ناشر یک مقدمه بر کتاب نوشته که در آن به معرفی خواجه طوسی می‎پردازد. همان طور که نویسنده در ابتدای کتاب (پس از حمد و صلوات) گفته، منظورش از نوشتن این اثر، ارائه اصول و مسائل منطق به‎ترتیب و بر سبیل ایجاز و تهذیب است؛ قصد وی این است که صرفا اصول منطقی را بیان کند. او این اصول را در نُه فصل ارائه می‎کند‎.
وی در فصل اول به مدخل علم منطق می‎پردازد؛ تواطی و تشکیک و اشتراک، ترادف و تباین، مفرد و مرکب، اسم و فعل و حرف، جزئی و کلی، حمل هوهو و ذوهو، حمل ذاتی و عرضی، اقسام عرضی، جنس و نوع و فصل و عرضیات و... از جمله مباحثی است که در این فصل مطرح می‎شود. نویسنده درباره حمل ذاتی و عرضی می‎نویسد: هر چیزی که به مواطات و بالطبع، محمول شود، یا ذاتی برای موضوعش است یا عرضی برای آن؛ ذاتی آن چیزی است که قوام ذات به آن است و از ذات خارج نیست مانند حیوان یا ناطق برای انسان یا انسان برای زید... عرضی چیزی است که بعد از تقوم شیء با ذاتیاتش، بر آن عارض می‎شود که یا لازم بیّن است؛ مثل زاویه داشتن برای مثلث، یا غیر بیّن است که توسط غیرش به شیء ملحق می‎شود؛ مانند: تساوی زوایای مثلث با دو زاویه قائمه و یا مفارق است که آن هم یا بطیء است مانند جوانی برای زید و یا سریع است مانند قائم برای او.
فصل دوم به بیان مقولات می‎پردازد. خواجه در این فصل جوهر و عرض و اقسام اعراض را از کم و کیف و اضافه و وضع و این و ملک و ان یفعل و ان ینفعل، بیان می‎کند و سپس اقسام هرکدام از اینها و مقولات عشر را هم شرح می‎دهد. جوهر، آن چیزی است که وجود لا فی موضوع دارد. موضوع، محلی است که به قید متقوم بودن موجود می‎شود، نه محلی که ظرف واقع می‎شود و چیزی در آن حلول می‎کند. آنچه در موضوع حلول می‎کند عرض است؛ چنان‎که ماده محلی است که قوامش به آن چیزی است که در آن حلول می‎کند و آنچه که در ماده حلول می‎کند، صورت است.

💡 ابن خلكان از يكى از علما چنين نقل مى كند: كتابى در لغت بهتر از (( اصلاح المنطق ))از جسر (پل ) بغداد نگذشته است. شك نيست كه اين كتاب سودمند و جامع بوده و بسيارىاز لغات را گرد آورده است و در نوع خودش با اين حجم بى نظير است.

💡 3. المنطق: اين اثر مجموعه درسهاى ارائه شده ايشان ازسال 1357 ق. در دانشكده منتدى النشر مى باشد و به عنوان متن مهم درسى جايگاهىويژه را به خود اختصاص داده است.

💡 508- محمدرضا المظفر، المنطق، الطبعة الثالثة، مطبعة النعمان، النجف، 1388ق، ص 23.

💡 پدر علاّمه و همچنين برادرش رضى الدّين على بن يوسف، نيز از فقها و رؤ ساى شيعهدر عصر خود بودند. علاّمه حلّى در تمام علوم و فنون اسلامى بهتحصيل پرداخت و مدارج آن را به پايان رساند. ادبيّات و منطق و رياضيات را از ((علىبن عمر)) صاحب كتاب ((الشمسية فى المنطق )) آموخت و علم كلام و فلسفه را از محضرفيلسوف معروف شيعه، خواجه نصيرالدّين طوسى، فرا گرفت و...