سرزنش ارتجاع
سرزنش ارتجاع در اصطلاح قرآنی و تفسیری به معنای نکوهش گرایش به بازگشت به عقب، یعنی بازگشت به اندیشهها، رفتارها و باورهای دوران جاهلیت و فاصله گرفتن از هدایت الهی است. در آیات قرآن، این مفهوم بهویژه درباره کسانی به کار رفته که پس از روشن شدن حقیقت، دوباره به سنتهای نادرست نیاکان خود بازمیگشتند و آن را معیار حق و باطل قرار میدادند. این نوع تفکر ارتجاعی در رفتار مشرکان و اهل کتاب دیده میشد که در برابر دعوت پیامبران، به جای پذیرش وحی، میگفتند ما از آیین پدران خود پیروی میکنیم، حتی اگر آنان ناآگاه و گمراه بوده باشند. قرآن کریم این منطق را به شدت مورد نکوهش قرار داده و آن را نشانه جهل، تعصب و دوری از عقلانیت میداند. همچنین در برخی آیات، حتی برخی مسلمانان نیز در شرایطی خاص به دلیل بازگشت به ترس، تردید یا ضعف ایمان، از چنین گرایشی سرزنش شدهاند. این سرزنش با هدف هشدار دادن نسبت به خطر عقبگرد فکری و اعتقادی پس از هدایت انجام شده است. از دیدگاه قرآن، معیار حق، وحی الهی و هدایت پیامبران است نه سنتهای غلط گذشته. بنابراین ارتجاع به معنای توقف در گذشته و نپذیرفتن حقیقت جدید، رفتاری نکوهیده و ضد هدایت معرفی شده است. این مفهوم نشان میدهد که دین اسلام بر پیشرفت فکری و پذیرش حق تأکید دارد و با تعصب کور نسبت به گذشته مخالف است. به طور کلی، سرزنش ارتجاع در قرآن به معنای نکوهش بازگشت به باورهای جاهلی و مخالفت با هدایت الهی پس از روشن شدن حقیقت است.
دانشنامه اسلامی
[ویکی فقه] سرزنش ارتجاع (قرآن). اهل کتاب و مشرکان به جرم گرایش آنان به دوران جاهلیت سرزنش شدند.
وان احکم بینهم بمآ انزل الله ولاتتبع اهواءهم... • افحکم الجـهلیة یبغون... مشرکان، به جرم گرایش آنان به آیین دوران پیش از اسلام سرزنش شدند.واذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله قالوا بل نتبع ما الفینا علیه ءاباءنا او لو کان ءابآؤهم لایعقلون شیـا و لایهتدون. واذا قیل لهم تعالوا الی مآ انزل الله والی الرسول قالوا حسبنا ما وجدنا علیه ءابآءنا او لو کان ءابآؤهم لایعلمون شیـا و لایهتدون. حتی اذا اخذنا مترفیهم بالعذاب اذا هم یجـرون• قد کانت ءایـتی تتلی علیکم فکنتم علی اعقـبکم تنکصون• مستکبرین به سـمرا تهجرون. واذا قیل لهم اتبعوا ما انزل الله قالوا بل نتبع ما وجدنا علیه ءاباءنا او لو کان الشیطـن یدعوهم الی عذاب السعیر. وکذلک ما ارسلنا من قبلک فی قریة من نذیر الا قال مترفوها انا وجدنا ءاباءنا علی امة و انا علی ءاثـرهم مقتدون• قـل اولو جئتکم باهدی مما وجدتم علیه ءاباءکم... منطق ارتجاعی مشرکان، در توجیه کارهای زشت خویش، مورد نکوهش الهی قرار داشت.واذا فعلوا فـحشة قالوا وجدنا علیهآ ءابآءنا والله امرنا بها قل ان الله لایامر بالفحشآء اتقولون علی الله ما لاتعلمون.
سرزنش مسلمانان
برخی مسلمانان از سوی خداوند، به دلیل گرایش ارتجاعی آنان مورد سرزنش قرار گرفتند.وما محمد الا رسول قد خلت من قبله الرسل افاین مات او قتل انقلبتم علی اعقـبکم ومن ینقلب علی عقبیه فلن یضر الله شیـا... قل اندعوا من دون الله ما لاینفعنا ولایضرنا ونرد علی اعقابنا بعد اذ هدینا الله کالذی استهوته الشیـطین فی الارض...